JAMIYATDA YOSHLARNI MA'NAVIY TARBIYALASHNING IJTIMOIY PEDAGOGIK ASPEKTLARI

Аннотация

В данной теме рассматривается понятие потока вектора магнитной индукции, его физический смысл и единицы измерения. Изучается закон Ампера и его значение в контексте электромагнитных полей. Обсуждается математическое выражение закона, раскрывается связь между магнитным полем и электрическим током. Также приводится практический пример применения закона Ампера, что помогает связать теорию с практикой. Kalit so’zlar: Magnit induksiya, Induksiya vektorining oqimi, Amper qonuni, Elektromagnit maydon, Tok kuchi, Magnit maydon, Magnit oqim, Biot–Savart qonuni, Amper qonunining qo‘llanilishi, Magnit kuch chiziqlari Keywords: Magnetic induction, Induction vector flux, Ampère’s law, Electromagnetic field, Electric current, Magnetic field, Magnetic flux, Biot–Savart law, Application of Ampère’s law, Magnetic field lines Ключевый слова: Магнитная индукция, Поток вектора индукции, Закон https://scientific-jl.com/new 22 88 44 Volume–75_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Ампера, Электромагнитное поле, Ток, Магнитное поле, Магнитный поток, Закон Био–Савара, Применение закона Ампера, Магнитные силовые линии. Elektromagnetizm – fizikaning eng muhim bo‘limlaridan biri bo‘lib, u elektr va magnit hodisalarning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganadi. Ushbu bo‘lim doirasida muhim tushunchalardan biri – magnit induksiya vektori va uning oqimi hisoblanadi. Magnit induksiya vektorining oqimi orqali magnit maydonning muayyan sirt orqali qanday taqsimlangani haqida tasavvur hosil qilinadi. Bu tushuncha elektr magnit maydonlarning kvantlashuvi va energiya oqimlarini o‘rganishda asosiy rol o‘ynaydi. Amper qonuni esa magnit maydonni elektr tokining ta’siri natijasida hosil bo‘lishini ifodalaydi. Unga ko‘ra, elektr tokining mavjudligi atrofida magnit maydon hosil qiladi, va bu maydonning kuch chiziqlari tok yo‘nalishi bo‘ylab o‘ralib boradi. Ushbu qonun elektromagnit qurilmalar, masalan, elektromagnitlar, transformatorlar, elektr dvigatellarining ishlash tamoyillarini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Mazkur mavzuda biz magnit induksiya vektorining oqimi nima ekanini, Amper qonunining fizik mazmuni va matematik ifodalanishini hamda ushbu qonunga oddiy amaliy misolni ko‘rib chiqamiz. Bu orqali elektromagnit hodisalarning ichki mantiqiy bog‘liqliklarini chuqurroq anglash imkoniga ega bo‘lamiz. Magnit induksiya (magnit induksiya vektori) — magnit maydonning asosiy tavsifi boʻlgan vektor (v)’, uning kattaligi va yoʻnalishi magnit maydonning unda joylashtirilgan tokli oʻtkazgichga taʼsiri bilan aniqlanadi. Magnit induksiya alohida elektronlar va boshqa elementar zarralar hosil qilgan mikroskopik magnit maydonlar yigʻindi kuchlanganligining oʻrtacha qiymatini ifodalovchi magnit maydonning asosiy tavsifi. Magnit maydonning Magnit induksiya vektorini magnit maydon kuchlanganligi N vektori va magnitlanganlik vektori J orqali ifodalash mumkin. SGS birliklar tizimida Magnitlanganlik hajm birligining magnit momentksh ifodalaydi. Magnit induksiyasi- magnit maydon tomonidan zaryadlangan zarrachaga ta’sir qiladigan kuch bilan aniqlanadigan, magnit maydonni tavsiflovchi vector kattalik. 1820-yil daniyalik olim G. Ersted tokning magnit ta’sirini kashf qilgach, ingliz olimi Maykl Faradey magnit maydon orqali elektr tokini hosil qilishni o‘ziga maqsad qildi. U bu masala ustida 10 yildan ortiq ishlab, 1831-yili uni ijobiy hal qildi. a b d 1- rasm. Ko‘rgazmali asboblardan foydalangan holda Faradey tomonidan o‘tkazilgan tajribani qaraylik. U g‘altak va galvanometrni ketma-ket ulab, berk zanjir hosil qildi (2.1-rasm). G‘altak ichiga doimiy magnit kiritilayotganda, galvanometr 1-rasm https://scientific-jl.com/new 22 88 55 Volume–75_Issue-1_April-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS strelkasining og‘ishi kuzatiladi. Bunda g‘altakda tok hosil bo‘ladi (1-rasm). Agar magnitni harakatlantirmay g‘altak ichida tinch tutib turilsa galvanometr strelkasi nolni ko‘rsatadi, ya’ni g‘altakda tokning yo‘qolganligi kuzatiladi. Magnit g‘altak ichidan sug‘urib olinayotganda esa, yana g‘altakda tokning hosil bo‘lganligi kuzatiladi. Bunda galvanometr strelkasi teskari tomonga og‘adi Agar magnit tinch holda bo‘lib, galtak harakatga keltirilsa ham, shu hodisani kuzatamiz. Demak, g‘altakni kesib o‘tayotgan magnit oqimi har qanday yo‘l bilan o‘zgartirilganda g‘altakda elektr yurituvchi kuch hosil bo‘lar ekan. Simli ramkaning uchlari bir-biriga to‘g‘ridan to‘g‘ri (yoki ularning uchlari biror asbob orqali) ulangan bo‘lsa, uni berk kontur deb atash mumkin. U holda galvanometrga ulangan g‘altak o‘zaro ketma-ket ulangan berk konturni tashkil qiladi. Magnit maydonning oqimi o‘zgarishi tufayli berk konturda elektr tokining hosil bo‘lish hodisasini elektromagnit induksiya hodisasi, konturda yuzaga kelgan tok esa induksion tok deb ataladi. Faradey o‘zi amalga oshirgan tajriba natijalarini tahlil qilib, quyidagi xulosaga keldi: induksion tok berk konturda faqat o‘tkazgich konturi orqali o‘tayotgan magnit induksiya oqimi o‘zgarganda yuzaga keladi, ya’ni magnit oqimi o‘zgarib turgan v