IX-XII ASRLARDA ILM-FAN VA MADANIYATNING YUKSALISHI – DINIY-HUQUQIY ILM RIVOJI

Аннотация

В статье анализируются процессы подъема науки и культуры в мусульманском мире между IX и XII веками, в особенности развитие религиозной и правовой мысли. В этот период будет уделено особое внимание углублению таких областей, как науки о Коране и хадисах, фикхе, каламе и тафсире, а также вкладу таких мыслителей, как Абу Ханифа, имам аш-Шафии, имам аль-Газали и имам Бухари. В статье рассматривается формирование исламской правовой системы и ее роль в обществе на основе деятельности научных школ, медресе и ученых. Также анализируется интеграция религиозных знаний со светскими науками, такими как философия, логика и литература. Ключевые слова: IX–XII вв., исламская цивилизация, религиозное право, фикх, тафсир, калам, ученые, культурный подъем, развитие науки, медресе. Annotation This article analyzes the processes of the rise of science and culture in the Muslim world between the 9th and 12th centuries, especially the development of religious and legal thought. During this period, the deepening of such fields as the sciences of the Quran and Hadith, jurisprudence, kalam, and tafsir is highlighted, as well as the contribution of thinkers such as Abu Hanifa, Imam al-Shafi ‘i, Imam al- Ghazali, and Imam Bukhari. The article examines the formation of the Islamic legal https://scientific-jl.com 2 2 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali system and its role in social life based on the activities of scientific schools, madrasahs, and scholars. The integration of religious knowledge with secular sciences such as philosophy, logic, and literature is also analyzed. Keywords: 9th–12th centuries, Islamic civilization, religious law, jurisprudence, tafsir, kalam, scholars, cultural rise, development of science, madrasahs. Sharqda mavjud bo‘lgan sivilizatsiyasi butun g‘arbda ijobiy ta’sir o‘tkazgan. Keyinchalik g‘arbda shakllangan sivilizatsiya Sharq taraqqiyotiga o‘z ijobiy ta’sirini o‘tkazgan va shu asnosida sivilizatsiyalar millat, xalq va mamlakatlarning o‘zaro yaqinlashuvida ham ijobiy ahamiyatga ega bo‘lib kelmoqda. G‘arb va Sharq sivilizatsiyalarining o‘zaro bir-biriga ta’siri, bir-birini boyitishi insoniyat taraqqiyotining muhim ma’naviy omilidir. Sharq sivilizatsiyasidagi o‘z mohiyatiga ko‘ra insonparvarlik xususiyatiga ega bo‘lgan qadriyatlar jahon sivilizatsiyalar rivojlanishida barqarorlikni ta’minlaydi. Ayniqsa, IX-XV asr musulmon tarixiy- falsafiy merosi, Sharq, aniqrog‘i Markaziy Osiyo mutafakkirlarining o‘rta asrlar va Uyg‘onish davri Yevropa falsafiy tafakkuriga ko‘rsatgan ta’siri hamda ahamiyatini ochib berish xalqimizni, ayniqsa, yoshlarni tarbiyalashga samarali xizmat qilishi shubhasizdir. Jahondagi ilm-fani rivojida Markaziy Osiyo mutafakkirlaridan Abu Nasr Forobiy, Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va ko‘plab bobokalonlarimizning durdona asarlari milliy-ma’naviy qadriyatlarimiz bo‘lib, ularning beqiyos ilmiy-ma’rifiy kashfiyotlarisiz fan bir muncha achinarli holga tushib qolgan bo‘lar edi. Bu fikrni tarix ham isbotlaydi. IX-XII asrlarda Movarounnahr va Xurosonda sodir bo‘lgan o‘ta murakkab siyosiy vaziyatning rivoji, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar mamlakat madaniy hayotiga ham kuchli ta’sir etdi. Ma’lumki, Movarounnahr istilo qilinib, xalifalikka qo‘shib olingach, zabt etilgan o‘zga mamlakatlar qatorida, bu o‘lkada ham faqat islom dinigina emas, balki arab tili va uning imlosi ham joriy etildi. Chunki arab tili xalifalikning davlat tili edi. Shuningdek, Arab xalifaligida davlat tili va fan tili ham edi. Shu boisdan ko‘p jihatdan arab tilining mohiyati oshib, uni o‘zlashtirishga bo‘lgan intilish kuchli bo‘ldi. Islomni qabul qilgan aholining ko‘pchilikka arab tili bilan muloqoti, garchi faqat ibodat vaqtlarida Qur’oni Karimning qisqa suralarini tilovat qilishdan iborat bo‘lsa-da, ammo mahalliy mulkdorlar arab tilini xalifalik ma’murlari bilan yaqinlashish va mamlakatda o‘z siyosiy mavqelarini tiklab, uni mustahkamlashning asosi deb hisoblardilar. Uni o‘zlashtirishga astoydil kirishadilar. Arab tiliga bo‘lgan bunday ehtiyoj va intilish tufayli ko‘p vaqt o‘tmay Movarounnahrda ham hatto o‘z ona tilidan ko‘ra arab tili va yozuvini yaxshiroq o‘zlashtirib olgan bilimdonlar paydo bo‘ladi. Davlatni boshqarishda Abbosiylar ma’muriyati ayniqsa, ko‘plab bilimdon siymolarga muhtoj edi. Chunki arablar orasida bu paytda davlat ishiga yaroqli bo‘lgan bilimdonlar hali oz, bori ham zaif edi. https://scientific-jl.com 2 3 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Shu boisdan Movarounnahr, Xorazm va Xurosonda mahalliy tillarda yozilgan asarlar yo‘q qilinib, yerli bilimdonlar quvg‘in ostiga olib turilgan bir paytda bu mamlakatlarning ko‘pgina tolibi ilmlari xalifalikning markaziy shaharlari: Damashq, Qohira, Bag‘dod, Kufa va Basraga borib bilim olishga va arab tilida ijod qilishga majbur bo‘ladilar.1 Ammo Samoniylar davriga kelib bir qancha o‘zgarishlar yuz berdi. Somoniylar ilm-fan, adabiyot, san’at, umuman mad