XRISTIANLIK DINI. PROVASLAV, KATOLIK VA PROTESTANTIZM ASOSIY MAZHABLARI

Аннотация

This article explores the three main branches of Christianity — Orthodoxy, Catholicism, and Protestantism — focusing on their origins, key theological differences, and historical development. It provides a comparative analysis of their religious practices, forms of worship, and church structures. The article also discusses their current global distribution and interrelations. The aim is to give readers a broader understanding of Christianity's rich and complex religious framework. https://scientific-jl.com 3 0 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Keywords: Christianity, Orthodoxy, Catholicism, Protestantism, religious branches, church history, religious belief, denominations, worship practices, European religious history. Xristianlik (xristian dini) bugungi kunda dunyodagi eng yirik dinlardan biri boʻlib, qariyb 2,4 milliard izdoshlarga ega. U I asrda Iso Masihning ta'limotlariga asoslangan holda shakllangan va o'zining asosiy tamoyillari bilan turli madaniyatlarga moslashib kelmoqda. Bugungi kunda xristianlik bir necha asosiy oqimlarga bo'lingan ya’ni katoliklik, pravoslavlik va protestantlik. Xristianlar dunyoning deyarli barcha qit'alarida yashaydilar, eng ko'p AQSh, Yevropa, Lotin Amerikasi va Afrika davlatlarida uchraydi. Xristianlik qadriyatlari va an'analari ko'plab mamlakatlarda qonunlar, san'at, ta'lim va kundalik hayotga ta'sir ko'rsatgan. Xristianlik zamonaviy dunyoda ekologik masalalar, ijtimoiy tenglik va ilmiy taraqqiyot kabi mavzularga faol munosabat bildiradi. Dinning targ‘iboti va ta’limoti onlayn platformalar orqali ham amalga oshirilmoqda. Xristianlik eramizning Bibi Maryam ikonasi boshida Rim imperiyasining sharqiy qismida Falastin yеrlarida vujudga keldi. Iso Masix (Iisus Xristos) Bibliyaning xabar berishiga ko‘ra, xristianlik ta’limotining asoschisi bo‘lib, u Rim imperiyasi tashkil topganining 747-yili Falastinning Nazaret qishlog‘ida bokira qiz Maryamdan Xudoning amri bilan dunyoga keldi. Yangi eraning boshlanishi ham Iso Masixning dunyoga kelishi bilan bog‘liq. Eramizning boshlarida yaxudiylar xokimiyatning uch tabaqasi bilan bog‘liq og‘ir tushkunlikni boshdan kechirar edilar. Bir tomondan Rim imperatori uning joylardagi noiblari, ikkinchi tomondan Falastin podshoxi Irod Antipa, uchinchi tomondan esa ruhoniylar xalqni turli soliqlar va majburiyatlar bilan ko‘mib tashlagan edilar. Xuddi shu davrda yaxudiylar o‘rtasida kutilayotgan xaloskorning kelishi yaqinlashib qolganligi haqida xabar tarqatuvchilar paydo bo‘ldi. Ular xalqni kutilayotgan xaloskor kelishiga tayyorlash uchun chiqqan edilar. Shunda Iso Masix yaxudiylikni islox qilish va uni turli xurofotlardan tozalash g‘oyasi bilan chiqib, xristian diniga asos soldi. Yaxudiylar uni va uning izdoshlarini Falastindan quvg‘in qildilar. Isoning 33 yoshida fitnachilikda ayblab qatl etishga xukm qildilar.1 Isoning tarixiyligi xususida diniy va diniy bo‘lmagan manbalar orasida ixtilof mavjud: xristianlik manbalari Isoning o‘zi xudo bo‘la turib, insoniyatning gunoxlarini o‘ziga olish uchun odam qiyofasida tug‘ilganini, uning tarixiy shaxs ekanini ta’kidlab, uning hayot tarzini, insonlar bilan muloqoti haqidagi keng ma’lumotlarni bersada, diniy bo‘lmagan manbalarda Isoning nomi uchramaganligini nazarda tutib, u tarixiy emas, balki afsonaviy shaxsdir deguvchilar ham bor. 1 H.B.Durdona.Buxoro.-B.79. Dinshunoslik.Haydarova https://scientific-jl.com 3 1 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Iso nomiga qo‘shiluvchi Masix so‘zi qadimiy yaxudiy tili - ivritdagi “moshiax” so‘zidan olingan bo‘lib, “silangan” yoki siylangan” ma’nolarini beradi. Grekchada bu so‘z “xristos” (“christos”) shakliga ega. Bu dinning “xristianlik” yoki “masixiylik” deb atalishi ham shu so‘zlar bilan bog‘liq. Bundan tashqari xristianlik Iso Masixning tug‘ilgan qishlog‘i - “Nazaret” bilan bog‘lab, nazroniyya deb ham atalgan. Keyinchalik bu nom nasroniyya, nasroniylik shaklini olgan. Iso Masix o‘z ta’limotini o‘zining 12 o‘quvisi Apostollar - Xavoriylarga o‘rgatdi. Ular esa Isoning vafotidan keyin ustozlarining ta’limotlarini har birlari alohida-alohida tarzda kitob shakliga keltirdilar. Bu kitoblar Bibliyaning “Yangi axd” qismini tashkil etadi. Xristianlikning ta’limoti. Manbalar xabar berishicha, xristianlik yaxudiy muxitida yuzaga kelgan. Bu esa xristianlikning yaxudiylikdan ko‘p jixatdan ta’sirlanishiga sabab bo‘ldi. Xristianlikning asosiy g‘oyasi - Isoning odamzodning xaloskori messiya” ekanligi yaxudiylikda mavjud bo‘lib, oxiratga yaqin kelishi kutilayotgan xaloskor haqidagi ta’limotdan kelib chiqqandir. Keyinchalik bu ta’limot Xudoning mujassamlanishi yoki Isoning ikki xil - odam va xudo moxiyati haqida “gunoxni yuvish”, ya’ni Isoning o‘zini ixtiyoriy tarzda qurbon qilishi haqidagi ta’limot bilan mustaxkamlanadi. Xristianlik muqaddas ruh ota- xudo, bola-xudo va muqaddas ruh - uch yuzlik xudo to‘g‘risidagi ta’limoti, targ‘ibot - tashkilotchilik, jannat va do