MAHALLIY BYUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISH HAMDA SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI

Аннотация

Maqolada mahalliy byudjetlarning daromadlar bazasini shakllantirish, mahalliy byudjetlar daromadlari va xarajatlari samaradorligini taʼminlashning ilmiy-amaliy jihatlari yoritilgan. Hududlarning iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalanish, shuningdek, mahalliy budjet xarajatlaridan oqilona va samarali foydalanish hisobiga mahalliy byudjetlar daromadlari barqarorligini taʼminlash imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqotlar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi. Kalit soʻzlar: mahalliy byudjet; mahalliy byudjet daromadlari; mahalliy byudjet xarajatlari; mahalliy hokimiyat organlari; mahalliy soliqlar va yigʻimlar; hududlar; mintaqaviy iqtisodiyot. Кириш. Bugungi kunda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va liberallashtirish, samarali soliq-byudjet siyosatidan foydalangan holda iqtisodiyotni barqaror rivojlantirish, makroiqtisodiy barqarorlik va milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligini taʼminlashga qaratilgan islohotlarni amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Davlat boshqaruvini markazsizlashtirish jarayonini davom ettirish joylarda davlat siyosatini amalga oshirishda mahalliy va hududiy hokimiyat organlarining masʼuliyatini oshirishga, respublika davlat hokimiyati organlarining vakolatlarini mahalliy davlat hokimiyati organlariga bosqichma-bosqich oʻtkazishga, shuningdek, hududiy davlat hokimiyati organlarining tuman, shahar hokimiyati organlariga vakolatlari. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti taʼkidlaganidek: “Moliya sohasida soha va hududlarni mutanosib rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetning daromad bazasini kengaytirish zarur. Eng muhimi, tuman va shaharlarda mahalliy byudjetlarning kengaytirilishi aholining turmush darajasi va turmush sharoitini, umuman, barqarorlik va osoyishtalikni yuksaltirishga xizmat qilishi kerak”. Hududlarning moliyaviy barqarorligini taʼminlash nuqtayi nazaridan hududlarning moliyaviy bazasini mustahkamlash, mahalliy byudjetlarning daromad qismini kengaytirish boʻyicha hududlarning zaxira va imkoniyatlarini ishga tushirish, bu boradagi ishlar ustuvor vazifalardan biri, shuningdek subvensiyali rayonlar va shaharlarda sanoat hamda xizmatlarning jadal rivojlanishi hisobiga bunday hududlarni qisqartirish hisoblanadi. Таҳлил ва натижалар. Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida viloyatlar, tumanlar va https://scientific-jl.com 7 5 61-son_1-to’plam_May-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali shaharlarni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish vazifasi belgilangan va bu vazifani amalga oshirishda quyidagi masalalar hal etilgan: - Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi tafovutlarni, birinchi navbatda, viloyat iqtisodiyotini modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni kengaytirish hisobiga sanoat va eksport salohiyatini oshirish hisobiga qisqartirish shuningdek, rivojlanish darajasi nisbatan past boʻlgan tumanlar va shaharlarning jadal rivojlanishi orqali. - Sanoat va xizmat koʻrsatish sohasining jadal rivojlanishi hisobiga tuman va shaharlarning subsidiyaga qaramligini qisqartirish, mahalliy byudjetlar daromad bazasini kengaytirish va boshqalar. Bu vazifalarning toʻliq amalga oshirilishi mamlakatimiz hududlarini barqaror rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish imkonini bermoqda. Mahalliy byudjetlar darajasida mahalliy byudjetlarning daromad bazasini ularni soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning alohida turlari bilan birlashtirish orqali tubdan mustahkamlash, viloyatlar, shaharlar va tumanlar budjetlarini subsidiyalardan chiqarib tashlash hamda bosqichma-bosqich amalga oshirish soliq-byudjet siyosatining ustuvor vazifalari, ularning daromadlari yuqori boʻlgan byudjetlarning taqsimlanishiga bogʻliqligini kamaytirish, bundan kelib chiqib, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalarini hal etish yer resurslarini koʻpaytirish va masʼuliyatini tizimli asosda qoʻshimcha zahiralarni aniqlash sifatida belgilangan va mahalliy byudjet daromadlarini oshirish hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish, mahalliy byudjetlar xarajatlaridan samarali foydalanishga erishish, hududlarning barqaror rivojlanishini taʼminlash, mahalliy davlat hokimiyati organlarining moliyaviy mustaqilligi va masʼuliyatini yanada oshirish chora-tadbirlarini amalga oshirishda ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Federal shtatlarda mahalliy byudjet daromadlarining qariyb 35 % foizi soliqlar hisobidan shakllantiriladi (Shveytsariya sezilarli darajada farq qiladi — undagi soliqlar munitsipal daromadlarning 58 % ni tashkil qiladi). Avstraliya, Kanada va AQSHda mulk soligʻidan tushumlar (uning bozor qiymatini soliqqa tortish) mahalliy byudjetlarda muhim oʻrin tutadi. Shveytsariya va Germaniyada mahalliy byudjetlarda shaxsiy daromad soligʻi ustunlik qiladi, u Germaniyada toʻliq federal darajada va qisman Shveytsariyada mahalliy darajada be