KRILL VA LOTIN YOZUVIGA ASOSLANGAN OʻZBEK YOZUVLARIDA QOʻSHIB, AJRATIB VA CHIZIQCHA BILAN YOZISHGA OID QOIDALAR TIZIMI: QIYOSIY TAHLIL

Аннотация

Ushbu maqolada oʻzbek tilining Krill va Lotin yozuvlaridagi qoʻshib yozish, ajratib yozish va chiziqcha bilan yozish qoidalarining oʻxshash va farqli jihatlari qiyosiy tahlil etiladi. Tahlil davomida har ikki yozuv tizimining morfologik, sintaktik va grafik asoslari solishtiriladi, amaliy yozuv jarayonida uchraydigan muammolar va ularning yechimlari koʻrib chiqiladi. Maqola oʻzbek tilida imlo madaniyatini rivojlantirish, yozuv standartlarini barqarorlashtirish va zamonaviy tilshunoslikda yozuv tizimlari mosligini taʼminlashga xizmat qiladi. В данной статье проводится сравнительный анализ правил слитного, раздельного и дефисного написания в узбекском языке на основе кириллической и латинской графики. В ходе анализа сопоставляются морфологические, синтаксические и графические основы обеих систем письма, рассматриваются практические трудности и пути их решения. Работа направлена на развитие культуры орфографии узбекского языка, стабилизацию стандартов письма и обеспечение согласованности между письменными системами в контексте современной лингвистики. This article provides a comparative analysis of the rules for compound writing, separate writing, and hyphenated writing in the Uzbek language based on Cyrillic and Latin scripts. The study compares the morphological, syntactic, and graphical principles of both writing systems, addressing common issues encountered in practice and suggesting possible solutions. The research aims to contribute to the development of Uzbek orthographic culture, the stabilization of writing standards, and the alignment of script systems in the context of modern linguistics. Kalit so‘zlar: o‘zbek tili, Krill yozuvi, Lotin yozuvi, qo‘shib yozish, ajratib yozish, chiziqcha bilan yozish, imlo qoidalari, qiyosiy tahlil. Ключевые слова: узбекский язык, кириллическая графика, латинская графика, слитное написание, раздельное написание, написание через дефис, правила орфографии, сравнительный анализ. Keywords:Uzbek language, Cyrillic script, Latin script, compound writing, separate writing, hyphenated writing, orthographic rules, comparative analysis. https://scientific-jl.com 7 4 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali O‘zbek tili yozuvi so‘nggi o‘n yilliklarda Krill va Lotin grafikasi asosidagi ikki xil yozuv tizimida shakllanib, bir vaqtning o‘zida amalda bo‘lib kelmoqda. Bu holat, ayniqsa, imlo va grammatik qoidalar — xususan, qo‘shib yozish, ajratib yozish va chiziqcha bilan yozish normalarining qo‘llanilishida murakkabliklarni keltirib chiqarmoqda. Ushbu maqolada bu ikki yozuv tizimidagi qoidalar qiyosiy tahlil qilinadi. 1. Qo‘shib yozish qoidalarining qiyosiy tahlili Krill va Lotin yozuvlarida qo‘shib yozish qoidalari asosan morfologik va leksik birliklarga bog‘liq. Har ikki yozuvda qo‘shib yozish me’yori bir xil bo‘lsa-da, ba’zi grafik shakllanishlarda tafovut kuzatiladi. Masalan: Krill: йозувчилар,мактабгача, купдан-куп Lotin: yozuvchilar, maktabgacha, ko‘pdan-ko‘p. Bu yerda ko‘rinadiki, qo‘shib yozish qoidalarining o‘zi o‘zgarmaydi, ammo lotin yozuvidagi apostrof (o‘, g‘) va diakritik belgilar (masalan, sh, ch) ayrim farqlarga sabab bo‘ladi. 2. Ajratib yozish qoidalari Ajratib yozish bo‘yicha Krill va Lotin tizimlari orasida grammatik asos bir xilda saqlanadi. Biroq, ayrim qisqartmalar va qo‘shma so‘zlarning yozilishida farq bor: Krill: Ўзбекистон Республикаси Президенти. Lotin: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. Shuningdek, rasmiy hujjatlarda ajratib yozish Lotin grafikasi asosida ba’zan ortiqcha soddalashtiriladi yoki qisqartmalar Lotinga moslashtiriladi. 3. Chiziqcha bilan yozish qoidalari Chiziqcha bilan yozish (defisli yozuv) har ikki yozuvda ham deyarli bir xil qo‘llaniladi, biroq ba’zi texnik jihatlar mavjud: Krill: Toshkent–Самарқанд йўли. Lotin: Toshkent–Samarqand yo‘li. Shuningdek, Lotin yozuvida defis bilan qo‘llaniladigan ko‘p so‘zli birliklarda transliteratsiya va fonetik farq ko‘rinishi mumkin. Bu esa tilning bir me’yorga solinmagan soha ekanini ko‘rsatadi. Krill va Lotin yozuvlari o‘zbek tilining yozma nutqini ifodalashda hozirda parallel holda foydalanilmoqda. Qo‘shib yozish, ajratib yozish va chiziqcha bilan yozish qoidalari ko‘p jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, grafik shakl, belgilar va qisqartmalardagi tafovutlar, zamonaviy yozuv amaliyotida ko‘rinadigan ba’zi chalkashliklarga sabab bo‘lmoqda. Yozuvlararo uyg‘unlikni ta'minlash va yagona standartga erishish uchun muntazam qiyosiy tadqiqotlar va normativ ishlar zarur. Qo‘shib yozish qoidalaridagi istisno holatlar: https://scientific-jl.com 7 5 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Krill va Lotin yozuvlarida qo‘shib yozish qoidalari asosan o‘xshash bo‘lsa-da, istisno holatlar aynan yozuv tizimining grafik imkoniyatlari va til taraqqiyoti bilan bog‘liq. Xususan, quyidagi holatlarga e’tibor qaratish lozim: Birlashma sonlar: Krill: ўнбир, йигирмабир, элликуч Lotin: on bir, yigirma bir, ellik uch Bu holat