QISSASI RABGʻUZIYGA QURʼONI KARIMNING ASOS QILIB OLINISHI

Аннотация

В данной статье анализируется, как в произведении «Киссаси Рабгузи» Коран используется в качестве основного источника. Раскрывается, как описываются жизнь пророков, развитие событий и религиозно-нравственные идеи, основанные на коранических аятах. Произведение написано на народном языке и служит средством донесения религиозных понятий до сознания народа. В статье также освещается воспитательное, духовное и художественное значение труда Рабгузи. Kalit so‘zlar: Qissasi Rabgʻuziy, Qurʼoni Karim, diniy-maʼrifiy asar, paygʻambarlar qissalari, oyat asosida yozilgan, islomiy adabiyot, Yusuf qissasi, Muso qissasi, Muhammad (s.a.v.) qissasi, vahiy, xalqchil uslub, turkiy til, tarbiyaviy gʻoya, maʼnaviy meros, badiiy talqin Keywords: Qissasi Rabghuzi, Holy Qur'an, religious-educational work, stories of prophets, based on verses, Islamic literature, story of Yusuf, story of Musa, story of Muhammad (peace be upon him), revelation (wahy), colloquial style, Turkic language, educational idea, spiritual heritage, literary interpretation. Ключевые слова: Киссаси Рабгузи, Коран, религиозно-просветительское произведение, рассказы о пророках, написано на основе аятов, исламская литература, рассказ о Юсуфе, рассказ о Мусе, рассказ о Мухаммаде (с.а.в.), откровение (вахий), народный стиль, тюркский язык, воспитательная идея, духовное наследие, художественная интерпретация. https://scientific-jl.com 1 1 0 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Islom dinining muqaddas kitobi boʻlmish Qurʼoni Karimning vahiy orqali nozil boʻlishi musulmonlarga juda koʻplab oʻtmish qissalarini ochib berdi. Bu qissalarda Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan avval ham paygʻambarlar yuborilgani, ular ham xalqni xalq dinga daʼvat etganini, qavmning paygʻambarlarga munosabati va qanday balo-yu ofatlarga giriftor boʻlganlarini ochiq-oydin hikoya qilib berdi. Qurʼoni Karim nozil boʻlgandan to hozirgi kunga qadar Qurʼondagi qissalar asosida paygʻambarlar haqida koʻplab asarlar yaratildi. Bu kabi asarlar dastlab arab tilida yozilgan boʻlsa, keyinchalik fors tilida ham yozila boshladi. Turkiy adabiyotda paygʻambarlar qissalariga asoslangan mashhur asar Rabgʻuziyning "Qissasi Rabgʻuziy" dir. Rabgʻuziy (taxallusi; asl ism sharifi Nosiriddin Burhoniddin oʻgʻli) (13-asr oxiri — Xorazmning Rabotoʻgʻuz mavzei — 14-asr boshlari) — turkiy shoir. Rabotoʻgʻuzda qozilik qilgan. Sharq xalqlar ogʻzaki ijodini, ayniqsa, rivoyatlarni, avliyo-anbiyolar toʻgʻrisidagi qissalarni chuqur oʻrgangan. Oʻzi ham koʻpgina ibratli hikoyatlar, qissalar yozgan. Turkiy xalqlar adabiyoti tarixida birinchilardan boʻlib nasrda rivoyatlardan hikoyat, hikoyatlardan qissa yaratishni boshlab bergan. Bizgacha "Qisasi Rabgʻuziy" (1309—10) asarigina yetib kelgan. Asar musulmon moʻgʻul beklaridan Nosiriddin Toʻqbugʻaning topshirigʻi bilan yozilgan. Kitob turkiy tilda, asosan, nasrda, madhiyalar, baʼzi qissalarning xulosalari, lirik kechinmalar va xotima qismi esa nazmda yozilgan. Qurʼoni karimdagi baʼzi lavhalar, islomga oid boshqa kitoblardan va Abu Isʼhoq Nishopuriyning "Qisas ul-anbiyo"sidan ayrim faktlar asarga asos qilib olingan. Asar anʼanaviy hamd va naʼt bilan boshlanadi, soʻng uning yozilish sababi, muallif haqida maʼlumot beruvchi qisqa soʻzboshi, keyin esa qissalar keladi. Jami 72 qissadan iborat. Bu 72 ta qissada 26 ta paygʻambar haqida hikoya qilinadi. Ular quyidagilardir: Odam alayhissalom; Nuh alayhissalom; Xud alayhissalom; Solih alayhissalom; Dovud alayhissalom; Sulaymon alayhissalom; Ibrohim alayhissalom; Ismoil alayhissalom; Isxoq alayhissalom; Lut alayhissalom; Yusuf alayhissalom; Muso alayhissalom; Doniyol alayhissalom; Yunus alayhissalom; Ilyos alayhissalom; Hizr alayhissalom; Jirjis alayhissalom; Uzayr alayhissalom; Armiyo alayhissalom; Zakariyo alayhissalom; Yahyo alayhissalom; Iso alayhissalom; Shamʼun alayhissalom; Fulyas alayhissalom; Muhammad sollallohu alayhi vasallam; (26. Xazrati Iskandar Zulqarnayn). Yuqorida sanab oʻtilgan nabiylardan 10 tasi Qurʼoni Karimda zikr etilgan. Asli Qur’onda 25 ta Paygʻambarlarning nomi keltirilgan. Ular quyidagilardir: Odam allayhissalom – Qur’onda 25 marta zikr qilingan. Miloddan avvalgi 4004 yilda yerga tushirilgan va miloddan avvalgi 3074 yilda 930 yoshida vafot etgan. Makkada dafn etilgan. Idris allayhissalom – Qur’onda 2 marta zikr qilingan . Idris allayhissalom mil. avv. 3382 – yil Iroqda tugʻilgan va mil. avv. 2517 – yil 856 yoshda vafot etgan . https://scientific-jl.com 1 1 1 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Nuh allayhissalom – 43 marta Qur’onda zikretilgan .Mil.avv. 2948-yil Iroqda tugʻilgan va 950 yoshidavafot etgan. Hud allayhissalom – Qur’onda 7 marta zikr qilingan . Hud allayhissalom mil.avv. 2283-yil Iroqda tugʻilgan va 464 yoshida vafot etgan . Yamanda dafn etilgan . Ibrohim allayhissalom – 69 marta Qur’onda zikr etilgan . Mil.avv. 1996- yilIroqda tugʻilgan va 175 yoshlarida vafot etgan. Qabrlari Fa