FALSAFA TUSHUNCHASINING KELIB CHIQISH TARIXI.

Аннотация

Ushbu maqola falsafa tushunchasining kelib chiqish tarixi va uning dastlabki shakllanish jarayonlarini o’rganadi. Falsafaning qadimgi Sharq, Yunoniston va boshqa tsivilizatsiyalardagi ilk ko’rinishlari tahlil qilinadi. Maqolada falsafaning ontologik, epistemologik va axloqiy asoslari, shuningdek, uning ijtimoiy va madaniy kontekstdagi evolyutsiyasi ko’rib chiqiladi. Tadqiqotda tarixiy-tahliliy metodlardan foydalanilgan bo’lib, natijalar falsafaning inson tafakkuridagi muhim o’zgarishlarni aks ettiradi. Maqola falsafa tarixi va uning zamonaviy ahamiyati haqida umumiy tushuncha berishga qaratilgan. Kalit so’zlar: falsafa, kelib chiqishi, qadimgi Yunoniston, Sharq falsafasi, ontologiya, epistemologiya, axloq. Falsafa inson tafakkurining eng muhim yutuqlaridan biri sifatida dunyo, inson va ularning o’zaro munosabatlari haqidagi savollarga javob izlashga urinadi. Falsafa so’zi yunoncha philosophia (philos sevgi, sophia donolik) so’zidan kelib chiqqan bo’lib, donolikka muhabbat degan ma’noni anglatadi. Ushbu maqola falsafa tushunchasining kelib chiqishi, uning dastlabki shakllari va turli madaniyatlardagi rivojlanish bosqichlarini o’rganishga bag’ishlanadi. Tadqiqotning maqsadi falsafaning tarixiy ildizlarini aniqlash va uning insoniyat tsivilizatsiyasidagi o’rnini baholashdir. Falsafatushunchasining kelib chiqish tarixi va uning rivojlanishi haqida batafsil ma’lumot berish uchun falsafaning paydo bo’lishidan boshlab, turli madaniyatlardagi shakllari, asosiy bosqichlari va o’zgarishlarini ko’rib chiqamiz. Falsafa so’zi yunoncha philosophia (philos sevgi, sophia donolik) so’zidan kelib chiqqan bo’lib, donolikka muhabbat yoki bilimga intilishma’nosini anglatadi. Ammo falsafiy fikrlash faqat Yunonistonda emas, balki turli tsivilizatsiyalarda parallel ravishda shakllangan. Quyida falsafaning kelib chiqish tarixini bosqichma-bosqich va batafsil ko’rib chiqamiz. Falsafaning dastlabki shakllari: Qadimgi dunyo (miloddan avvalgi VII-VI asrlar) Falsafaning ilk ildizlari Qadimgi Yunonistonda, Qadimgi Xitoyda, Hindistonda va boshqa tsivilizatsiyalarda kuzatiladi. Bu davrda insonlar mifologik tushunchalardan uzoqlasha boshlab, dunyoni aqliy va mantiqiy tahlil qilishga intila boshladilar. Qadimgi Yunonistonda falsafaning paydo bo’lishi https://scientific-jl.com 1 1 9 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Falsafa tushunchasi rasman Qadimgi Yunonistonda shakllangan deb hisoblanadi. Miloddan avvalgi VII-VI asrlarda Ionia mintaqasida (hozirgi Turkiya hududi) yashagan mutafakkirlar falsafaning asoschilari sifatida tan olinadi. Ular dunyoning tuzilishi, tabiat hodisalari va koinotning kelib chiqishi haqida savollar qo’ya boshladilar. Bu mutafakkirlar kosmos tushunchasini kiritib, dunyoni tartibli va mantiqiy tuzilma sifatida tushunishga harakat qildilar. Asosiy vakillari: - Tales Miletskiy (miloddan avvalgi 624 -546 yillar): Falsafaning birinchi vakili sifatida tanilgan. U dunyoning asosiy moddasi suv deb hisobladi va tabiat hodisalarini mifologiyasiz tushuntirishga harakat qildi. Masalan, u zilzilalarni ilohiy kuchlar bilan emas, tabiiy sabablar bilan bog’ladi. - Anaksimandr (miloddan avvalgi 610-546 yillar): Talesning shogirdi. U dunyoning asosiy prinsipi sifatida apeiron (cheksiz, chegarasiz modda) tushunchasini kiritdi. Anaksimandr koinotning evolyutsiyasi haqida dastlabki g’oyalarni ilgari surdi va insonning hayvonlardan kelib chiqishi haqida taxminlar qildi. - Anaksimen (miloddan avvalgi 585-528 yillar): Dunyoning asosiy moddasi havo deb hisobladi va moddaning zichlashishi yoki siyraklashishi orqali turli narsalar paydo bo’lishini ta’kidladi. - Geraklit (miloddan avvalgi 535-475 yillar): Hamma narsa oqar (panta rei) tamoyilini ilgari surdi va o’zgarishni koinotning asosiy xususiyati deb bildi. U olovni dunyoning asosiy elementi sifatida ko’rdi va logos (kosmik tartib) tushunchasini kiritdi. Bu mutafakkirlar falsafani mifologiyadan ajratib, tabiatni ratsional tahlil qilishga asos soldilar. Ularning savollari falsafaning kelajakdagi yo’nalishlarini belgilab berdi. Qadimgi Xitoy falsafasi Xitoyda falsafa miloddan avvalgi VI-V asrlarda, Yuz maktab davri deb atalgan davrda gulladi. Bu davrda turli mutafakkirlar jamiyat, axloq va koinot haqida o’z ta’limotlarini yaratdilar: - Konfutsiy (miloddan avvalgi 551-479 yillar): Konfutsiylik axloq, ijtimoiy tartib va insonparvarlikka asoslangan. U ren (insonparvarlik) va li (odob-axloq qoidalari) tushunchalarini rivojlantirdi. Konfutsiy falsafasi jamiyatdagi uyg’unlikni ta’minlashga qaratilgan edi. - Lao-tszi (miloddan avvalgi VI asr): Daosizm asoschisi. Uning Dao de tszinasarida Dao (yo’l yoki koinotning tabiiy tartibi) tushunchasi markaziy o’rin tutadi. Daosizm tabiat bilan uyg’unlik va oddiylikni targ’ib qiladi. - Chjuan-tszi: Daosizmni rivojlantirib, insonning ichki erkinligi va nisbiy dunyoqarash haqida mulohaza yuritdi. Xitoy falsafasi amaliy masalalarga, jamiyatni boshqarish va axloqiy qadimiyatlarga e’tibor qaratdi. Qadimgi