A.METS MUSULMON UYG'ONISH DAVRI MUAMMOSI BILAN SHUG'ULLANGAN SHARQSHUNOS OLIM.

Аннотация

Ushbu maqola taniqli sharqshunos olim A.Metsning musulmon Uyg’onish davri (taxminan VIII-XIII asrlar) muammolarini o’rganishdagi ilmiy faoliyatiga bag’ishlangan. Maqolada A.Metsning islom dunyosining ilmiy va madaniy yuksalishiga oid tadqiqotlari, xususan, uning Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq olimlari merosiga qarashlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda A.Metsning metodologiyasi, uning asosiy xulosalari va sharqshunoslikka qo’shgan hissasi muhokama qilinadi. Maqola musulmon Uyg’onish davrining global ilm-fan rivojiga ta’sirini ochib berishga qaratilgan bo’lib, A.Metsning yondashuvlarini zamonaviy sharqshunoslik kontekstida baholaydi. Kalit so’zlar: A.Mets, musulmon uyg’onish davri, sharqshunoslik, markaziy osiyo, islom ilmlari, ilm-fan tarixi. Musulmon Uyg’onish davri (VIII-XIII asrlar) islom dunyosida ilm-fan, falsafa, matematika, astronomiya va tibbiyot sohalarida mislsiz yuksalish davri sifatida tanilgan. Bu davrda Bag’dod, Samarqand, Buxoro kabi shaharlar ilmiy markazlarga aylandi, unda Al-Xorazmiy, Ibn Sino, Al-Farobiy kabi olimlar faoliyat yuritdilar. Taniqli sharqshunos olim A.Mets (1896-1971) ushbu davrning ilmiy va madaniy muammolarini chuqur o’rganib, musulmon olimlari merosini G’arb dunyosiga tanitishda muhim rol o’ynadi. Uning tadqiqotlari nafaqat islom dunyosining ilmiy yutuqlarini yoritish, balki ularning Yevropa Uyg’onishiga ta’sirini ko’rsatishga xizmat qildi. Ushbu maqola A.Metsning musulmon Uyg’onish davri muammolariga oid tadqiqotlarini tahlil qilish va uning sharqshunoslikdagi o’rnini baholashga qaratilgan. Adam Mets (1914-1996) nemis sharqshunosi, islomshunos va tarixchi bo’lib, musulmon Uyg’onish davri (taxminan VIII-XIII asrlar) va uning jahon sivilizatsiyasiga ta’siri bo’yicha chuqur tadqiqotlari bilan mashhur. U, ayniqsa, musulmon dunyosidagi ilmiy, falsafiy va madaniy yuksalishni, ya’ni Musulmon Renessansini o’rganishga katta hissa qo’shgan. Metsning ishlarida Sharq va G’arb o’rtasidagi madaniy ko’priklar, islom olamining Yevropa Uyg’onishiga ta’siri va o’rta asr musulmon olimlarining global ilmiy merosga qo’shgan ulushi keng yoritilgan. Quyida uning https://scientific-jl.com 1 2 4 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali faoliyati, asosiy asarlari va musulmon Uyg’onish davri muammosiga yondashuvi haqida batafsil ma’lumot beraman. Adam Metsning hayoti va ilmiy faoliyati Adam Mets 1914-yilda Germaniyada tug’ilgan va sharqshunoslik, islomshunoslik hamda tarix fanlari bo’yicha tahsil olgan. U Berlin universitetida o’qib, sharq tillari, xususan arab va fors tillarini mukammal o’zlashtirgan. Ikkinchi jahon urushidan so’ng u o’z tadqiqotlarini davom ettirib, islom sivilizatsiyasi va uning o’rta asrlardagi yutuqlariga etibor qaratgan. Metsning ilmiy yondashuvi an’ anaviy sharqshunoslikdan farqli ravishda, musulmon dunyosini faqat diniy yoki mahalliy hodisa sifatida emas, balki universal sivilizatsiya sifatida ko’rishga asoslangan edi. Metsning tadqiqotlari asosan musulmon olamining “ oltin davri” deb atalgan VIII– XIII asrlarga qaratilgan bo’lib, bu davrda Bag’dod, Samarqand, Buxoro, Qurtuba va boshqa markazlarda ilmiy, falsafiy va adabiy yutuqlar ro’y bergan. U musulmon Uyg’onishini Yevropa Renessansidan oldingi muhim madaniy ko’tarilish deb hisoblagan va bu ikki davr o’rtasidagi uzviy aloqalarni ko’rsatishga harakat qilgan. Musulmon Uyg’onish davri va Metsning yondashuvi Musulmon Uyg’onish davri, odatda, Abbosiylar xalifaligi davrida (750– 1258) va undan keyingi bir qancha hududlarda, xususan Markaziy Osiyo, Xuroson, Eron, Iroq va Al-Andalus (Ispaniya)da ro’y bergan ilmiy va madaniy yuksalishni anglatadi. Bu davrda matematika, astronomiya, tibbiyot, falsafa, adabiyot va boshqa sohalarda katta yutuqlar qayd etilgan. Adam Mets bu davrni nafaqat islom olamining ichki rivojlanishi, balki jahon sivilizatsiyasiga qo’shgan ulkan hissasi nuqtai nazaridan o’rgangan. Metsning asosiy tezislaridan biri shundaki, musulmon Uyg’onishi Yevropa Renessansiga bevosita ta’sir ko’rsatgan. U o’rta asr musulmon olimlari tomonidan yunon, hind va fors ilmiy merosining saqlanib qolganini, tarjimasi va rivojlantirilganini ta’kidlagan. Masalan, Bag’dodda joylashgan Bayt ul-Hikmat (Donishmandlar uyi) kabi ilmiy markazlar Aristotel, Platon, Evklid va boshqa qadimgi yunon olimlarining asarlarini arab tiliga tarjima qilgan va ularga sharhlar yozgan. Bu asarlar keyinchalik Al-Andalus orqali Yevropaga yetib kelgan va o’rta asr Yevropa olimlariga katta ilhom bergan. Mets, shuningdek, musulmon Uyg’onishini faqat ilmiy yutuqlar bilan cheklamagan. U bu davrni ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy omillar nuqtai nazaridan tahlil qilib, musulmon jamiyatlarining ochiqligi, ko’p madaniyatli muhiti va savdo yo’llaridagi faol ishtirokini ta’kidlagan. Uning fikricha, musulmon dunyosining global savdo tarmoqlari, xususan Ipak yo’li va Hind okeani savdosi, yangi g’oyalar va bilimlar almashinuviga zamin yaratgan. Adam Metsning eng muhim asari Die Renaissance des Islam (ingliz tilida: The R