FONETIK USLUBIYAT

Аннотация

This work is devoted to the topic of “Phonetic stylistics”, which highlights the relationship between phonetics and stylistics, the features of the use of sound means in different styles. The work analyzes the aesthetic and expressive capabilities of phonetic means in literary language styles. In particular, the influence of phenomena such as sound repetitions, alliteration, and assonance on the content of the text in fiction is shown. The topic is also widely covered through examples of how phonetic aspects function in journalistic, scientific, and official styles. The work is useful for students and teachers conducting research in the fields of linguistics and stylistics. Kalit so‘zlar: fonetik uslubiyat, intonatsiya, ritm, aliteratsiya, assoneans, ekspressiv fonetika, poetik fonetika, stilistika, badiiy nutq, fonetik vositalar, zamonaviy tadqiqotlar, tilshunoslik. Keywords: stylistic phonetics, intonation, rhythm, alliteration, assonance, expressive phonetics, poetic phonetics, stylistics, literary speech, phonetic devices, contemporary research, linguistics. Nutqning tovush tomoni segment (lotincha: segmentum — qirqim, parcha, boʻlak) va ustsegment (supersegment) birliklarga boʻlinadi. Segment birliklar ketmaket https://scientific-jl.com 1 3 6 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali joylashadi (bir vaqtning oʻzida 2 ta tovushni talaffuz qilib boʻlmaydi). Shuning uchun ularni silsilali yoki ketmaket birliklar deyish mumkin. U stsegment birliklarga urgʻu va ohang (intonatsiya) kiradi. Bu birliklar segment birliklar ustiga qoʻyiladi va ularga turlicha tus beradi. Har qanday nutq tovushi, avvalo, nutq aʼzolarining harakati tufayli talaffuz etiladi, yaʼni fiziologik xususiyatga ega. Ikkinchidan, u havoning maʼlum elastik jiyemni tebratishidan hosil boʻladi; demak, uning akustik (fizik) jihati bor. Uchinchidan, muayyan soʻz va morfemaning maʼno tomoni bilan tovush qobigʻi birgalikda inson ongida shakllanadi, zero inson maʼlum tovushlar majmuini eshitish bilan qabul qilar ekan, ushbu majmu zaminidagi maʼnoni idrok etadi, bu perseptiv (psixofonetik) xususiyat sanaladi. Va nihoyat, eng muhimi, nutq maʼlum vazifani bajaradi, binobarin, funksional qimmatga ega. Nutq tovushlari yuqoridagi xususiyatlariga koʻra turli nuqtai nazardan oʻrganilishi mumkin 1 Fonetika tilning tovush tizimini qaysi jihatdan oʻrganishi (maqsadi) nuqtai nazaridan quyidagi turlarga boʻlinadi: umumiy fonetika; tarixiy (diaxron) fonetika; tasviriy (sinxron) fonetika; qiyosiy fonetika; eksperimental fonetika Yuqoridagilar bilan birga xususiy fonetika ham ajratiladiki, unda barcha fonetik xususiyatlar aniq bir til misolida oʻrganiladi.Tovushlarning Ekspressiv Funksiyasi Tovushlar nutqning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lishi bilan birga, ular ma’no yaratishning asosiy vositalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy nutqda tovushlarning ekspressiv roli juda katta, chunki ular faqat so‘zlarning ma’nosini ifodalash bilan cheklanmaydi, balki ularning his-tuyg‘ularni, kayfiyatni va tasvirlarni aks ettirishdagi o‘rni ham muhim. Tovushlarning ekspressiv ta’siri tilning o‘ziga xos qudratini namoyish etadi. Tovushlarning ritmik takrorlanishi, ular yordamida yaratilgan melodik tuzilmalar, o‘quvchi yoki tinglovchining ruhiy holatini o‘zgartirishi mumkin. Aliteratsiya va assonans kabi fonetik vositalar, tovushlarni qayta-qayta takrorlash orqali aniq bir kayfiyatni aks ettiradi, bu esa asarlarning emotsional kuchini oshiradi. 2Misol uchun, Shekspirning “Hamlet” tragediyasida aliteratsiya va assonans orqali qayg‘u, qorong‘ulik va fojianing estetik tasviri yaratiladi. Tovushlarning bu turdagi ishlatilishi o‘quvchining ichki holatini kuchaytiradi, tasavvurlarni jonlantiradi va ularni chuqurroq his qilishga undaydi. Aliteratsiya va Assonans: Tovushlarning Estetik Funksiyasi Fonetik uslubiyatda aliteratsiya va assonans kabi vositalar badiiy nutqning musiqiyligi va estetik kuchini oshiradi. Aliteratsiya — bu so‘z boshidagi yoki yirik tovushlarning takrorlanishi bo‘lib, u nutqning ritmini va ohangini aniqlaydi. Aliteratsiya yordamida yaratilgan tovushli tuzilmalar asarni musiqiylashtiradi va unga o‘ziga xos ritmik tuzilma beradi. Assonans esa vokal tovushlarning takrorlanishidir, bu tovushlar yordamida adabiy asarlarning melodik tuzilmasi yaratilib, o‘quvchining hissiy ta’sirini 1 https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Fonetika Wikipedia 2 Shamsiyev, A. (2011). O‘zbek tilida fonetik uslubiyat. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti. https://scientific-jl.com 1 3 7 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali kuchaytiradi. Tovushlarning estetik funktsiyalari, ularning takrorlanishi orqali o‘quvchining ruhiy holatini o‘zgartiradi va unga boshqa dunyoqarashni taqdim etadi. Masalan, Edgar Allan Poening “The Raven” asarida aliteratsiya va assonans yordamida qorong‘u kayfiyat yaratilib, o‘quvchini qayg‘uga, qorong‘ulik va fojiyaga olib keladi. Bunday fone