TIL BIRLIKLARINING ALOHIDA TIZIM SIFATIDA OʻZARO MUTANOSIBLIGI

Аннотация

In this article, we will learn about the interrelation of language units as a distinct system — that is, their paradigmatic, syntagmatic, and hierarchical relations. One of the key differences between language units and speech units lies in the fact that language units exist within paradigms, which allow for selection; whereas speech units occur in syntagms — sequences formed based on selection. Furthermore, the article also highlights how linguistic units relate to one another, as well as how units from different levels of the language system. Key words: paradigmatic, syntagmatic, hieararchical, linguistic units, paradigma, syntagma. Аннотация: В данной статье мы узнаем о взаимосвязи языковых единиц как отдельной системы, а именно о парадигматических, синтагматических и иерархических отношениях между ними. Одним из важных различий между языковыми и речевыми единицами является то, что языковые единицы участвуют в парадигмах, которые позволяют выбирать нужную форму, тогда как речевые единицы реализуются в синтагмах — последовательною соединяемых элементах на основе выбора. Кроме того, в статье рассматриваются отношения между лингвистическими единицами, а также отношения между единицами, относящимися к различным уровням языка. Ключевье слова: парадигматический, синтагматический, иерархический, парадигма, синтагма. https://scientific-jl.com 1 5 5 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Paradigmatika til birliklarining tanlov munosabatini o'rganadi, ya'ni bir so'z o'rniga boshqa bir so'z qo'yish imkoniyatini o'rganadi. Paradigmatika, tilning vertikal tuzilishini ta'riflaydi, ya'ni bir so'z o'rniga boshqa qanday so'zlar qo'yilishi mumkinligini ko'rsatadi. Bu, asosan, leksik va grammatik kategoriyalarni o'rganishga yordam beradi. Paradigmatika, so'zlarning sinonim va antonim munosabatlarini o'rganishga imkon beradi. Sinonimlar bir-biriga yaqin ma'noga ega bo'lgan so'zlardir. Masalan, "kattalashtirish" va "ulug'lashtirish" so'zlari sinonimdir. Antonimlar esa bir- biriga qarama-qarshi ma'noga ega bo'lgan so'zlardir. Masalan, "kattalik" va "kichiklik" so'zlari antonimdir. Paradigmatik tahlil yordamida, sinonimlar va antonimlar o'rtasidagi farqlarni, ularning ma'no munosabatlarini va til tizmidagi o'rnini aniq tushunish mumkin. Paradigmatika, shuningdek, grammatik shakl almashishlarini o'rganishda ham muhim rol o'ynaydi1. Masalan, "ishlamoq" fe'li turli shakl almashishlarni qabul qiladi, masalan, "ishlayman", "ishlaydi", "ishlaysizlar" va hokazolar. Ushbu shakl almashishlar "ishlamoq" fe'lining paradigmasini tashkil qiladi. Paradigmatik o'rganish, til tizimidagi grammatik o'zgarishlarni, masalan, fe'lning zamon, shaxs, ko'plik, undov shakllarini tahlil qilish imkonini beradi. Umumiy belgilar asosida birlashgan va bir – birini taqazo qiladigan,ammo har biri oʻziga xos belgilari bilan boshqasiga qarama-qarshi turuvchi lisoniy birliklar tizimi - paradigma deyiladi.Paradigmani tashkil etuvchi birliklar – paradigma aʼzolari deb yuritiladi. Bir paradigma aʼzolari oʻrtasidagi oʻzaro munosabat paradigmatik munosabatdir2. Paradigmatika til birliklarining, til sistemasining elementlari sifatida, struktural birliklarining jami sifatida tekshirish aspektidir. Yaʼni paradigmatikada til sistemasining struktural birliklari muayyan paradigmalarda birlashib, oʻzaro bir – biri bilan taqqoslab ishiga koʻra xarakterlanadi[3]. Demak, paradigmatika ayni vaqtda paradigmalar sistemasidir. Paradigmalar sistemasi esa, yuqorida aytganimizdek,til birliklariga, aniqrogʻi, ularning umumiy va xususiy maʼnolariga koʻra– ular asosida tashkil topadi, ya’ni paradigmalar oʻzaro mantiqiy munosabatga kirishgan qator til birliklarining umumiy maʼnolariga koʻra birlashib, xususiy maʼnolariga koʻra farqlanadi. Masalan kelishik qoʻshimchalarini olsak, umumiy belgisi– ”soʻzni sizga bogʻlash“ belgisi bilan birlashsa,turlari va shakllanishiga koʻra farqlanadi. Sintagmatika — bu til birliklarining ketma-ketlikdagi bog'lanishini, ya'ni jumlada g'lanishini o'rganadigan tilshunoslik sohasidir. Sintagmatika, tilning gorizontal tuzilishini ta'riflaydi, ya'ni so'zlarning bir-biriga qanday bog'lanishini va jumlada o'rin olishini ko'rsatadi. Sintagmatika so'zlar o'rtasidagi grammatik munosabatlarni o'rganishga imkon beradi[1]. Masalan, "Yigit kitob o'qiydi" jumlasida "Yigit" va "kitob" so'zlari o'rtasida aniq grammatik munosabat mavjud: "Yigit" so'zi 1 B. Mengliyev, Q Tojiyeva. Tilshunoslikka kirish.5A220100– oOʻzbek filologiyasi bakalavri yoʻnalishi uchun ma’ruza matni. Qarshi–2007 2 Axmanova O.S Salovar lingvistichestix terminov.–M.1966. https://scientific-jl.com 1 5 6 60-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali fe'lning sub'ekti hisoblanadi, "kitob" so'zi esa fe'lning to'ldiruvchisi hisoblanadi. Bu, sintagmatik munosabatlarning qanday ishlashini, jumladagi so'zlar o'rtasidagi sintaktik tuzilmani tushunish imkonini beradi[2]. Sintagmatika, shuningdek, so'z