TOG‘AY MUROD ASARLARIDA QO‘LLANILGAN LEKSIK BIRLIKLARNING MA’NO TAHLILINI ANTROPOSENTRIK YONDASHUV ASOSIDA O‘RGANISH

Аннотация

Ushbu maqolada Tog'ay Murodning "Otamdan qolgan dalalar" romani leksik birliklarining antroposentrik yondashuv asosida ma'no tahlili orqali o'rganiladi. Tadqiqotda asarda milliy ruh, qadimiy an'analar, tabiat va inson o'rtasidagi uzviy bog'liqlik, shuningdek, mustamlakachilikka qarshi kurash va yurtparvarlik g'oyalari tahlil qilinadi. Muallifning o'ziga xos badiiy uslubi, xalqona iboralari va tabiat tasvirlari orqali xalqning milliy mentaliteti, tarixiy dardi va erkinlik kurashi aks ettirilishi ko'rsatib beriladi. Maqolada semantik, diskursiv, korpus lingvistikasi, komponent, psixolingvistik, qiyosiy-tarixiy, rang va simbolika tahlili kabi metodlardan foydalanilgan. Tadqiqot natijalari Tog'ay Murodning asari o'zbek adabiyotida milliy ruh va qadimiy an'analarni ifodalashda muhim o'rin tutishini ko'rsatadi. Kalit so'zlar: Tog'ay Murod, Otamdan qolgan dalalar, antroposentrik yondashuv, leksik tahlil, milliy ruh, qadimiy an'analar, tabiat, inson, mustamlakachilik, yurtparvarlik, badiiy uslub, xalqona iboralar, semantik tahlil, diskursiv tahlil, korpus lingvistikasi, psixolingvistik tahlil. Annotation: This article examines the lexical units in Tog‘ay Murad's novel " Otamdan qolgan dalalar” through a meaning analysis based on an anthropocentric approach. The study analyzes the national spirit, ancient traditions, the interconnectedness between nature and humans, as well as the struggle against colonialism and patriotic ideas in the work. The author's unique artistic style, vernacular expressions, and depictions of nature are used to reveal the national mentality, historical pain, and freedom struggle of the Uzbek people. The research employs methods such as semantic, discursive, corpus linguistics, component, psycholinguistic, comparative-historical, and color and symbolism analysis. The results of the study show that Tog‘ay Murad's work plays an important role in expressing the national spirit and ancient traditions in Uzbek literature. Key words: Tog‘ay Murad, “Otamdan qolgan dalalalar “”, anthropocentric approach, lexical analysis, national spirit, ancient traditions, nature, human, colonialism, patriotism, artistic style, vernacular expressions, semantic analysis, discursive analysis, corpus linguistics, psycholinguistic analysis. Kirish (Introduction) https://scientific-jl.com 2 3 0 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Tog‘ay Murodning "Otamdan qolgan dalalar" romani oʻzbek adabiyotida milliy ruh, qadimiy anʼanalar va tabiat tasvirlarining uygʻunligi bilan ajralib turadi. Ushbu asar nafaqat badiiy jihatdan yuksak darajadagi roman sifatida eʼtirof etiladi, balki unda milliy identitet, yerga bo‘lgan muhabbat, inson va tabiatning uzviy bog‘liqligi chuqur falsafiy ma’noda aks ettirilgan. Adib o‘z asarida qahramonlarning ruhiy holatini, milliy qadriyatlarni va xalqona iboralar orqali tabiat tasvirlarining inson hayotidagi o‘rnini mahorat bilan yoritadi. "Otamdan qolgan dalalar" romani inson va ona-zamin o‘rtasidagi munosabatni ochib beruvchi asarlardan biri bo‘lib, unda dehqonchilik hayoti, tuproq va ketmon timsollari orqali milliy ruhiy meros aks ettiriladi. Asarda tabiat faqatgina fon sifatida tasvirlanmay, balki insonning ichki dunyosi bilan uyg‘unlashib, qahramonlarning ruhiy kechinmalarini ifodalovchi vositaga aylanadi. Tog‘ay Murod o‘z qahramonlari orqali millatning tarixiy xotirasini, qadimiy marosimlarini va turmush tarzi bilan bog‘liq badiiy unsurlarni qayta tiklashga intiladi. Muallif o‘zbek xalqining milliy mentalitetini, tarixiy dardini va erkinlik kurashini adabiy timsollar orqali aks ettiradi. Asarda qahramonlarning yurtga bo‘lgan muhabbati, uning ozodligi uchun kurashi hamda xalqning ma’naviy merosi bilan bog‘liq ko‘plab ma’no qatlamlari mavjud. Ayniqsa, yozuvchi o‘z til uslubi, xalqona ifodalari va timsollari orqali asarining milliy ruhini boyitadi. "Tulki qiziga to‘y berdi", "dalalar tirik", "ketmonning ovozi yurtning ovozi" kabi iboralar xalqning tabiatga bo‘lgan ehtiromi va an’analarining asardagi markaziy o‘rin tutishini ko‘rsatadi. Shuningdek, asarda tarixiy jarayonlar, o‘zbek xalqining bosib o‘tgan mashaqqatli yo‘li ham o‘z ifodasini topgan. Tog‘ay Murodning badiiy uslubi orqali sovet davri ta’sirida o‘zgarib borayotgan dehqonchilik hayoti, o‘zbek xalqining an’anaviy qadriyatlarini saqlab qolish yo‘lidagi kurashlari aks ettiriladi. Asarda ishlatilgan leksik birliklar milliy ruh va mustaqillik g‘oyasining badiiy in’ikosiga xizmat qiladi. O‘zbek xalqining tabiat bilan uyg‘un yashash falsafasi asar qahramonlari timsolida o‘z aksini topadi. Bundan tashqari, romanda ishlatilgan tabiat tasvirlari, ranglar simvolikasi va xalq og‘zaki ijodi unsurlari qahramonlarning ichki kechinmalarini ochib beruvchi asosiy vositalar sifatida namoyon bo‘ladi. Tog‘ay Murodning o‘ziga xos poetik ifodasi orqali har bir obraz o‘z xalqining tarixi, qadriyatlari va orzulari bilan bog‘lanadi. Bu maqolada Tog‘ay Murodning asarlaridagi milliy ruh, tabiat va inso