ALTURIZM TUSHUNCHASINING INSON RUHIYATIGA TA’SIRI VA O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Ushbu maqolada alturizm bo’yicha olimlarning mulohazalari nazariy tahlil etilgan bo’lib, unda alturizm terminini ilk bor qo’llanilishi, uni qanday ma’no anglatishi, o’ziga xos turlari, shaxs faoliyatining turli jabhalarida alturizm sifatlarini aks etishi, o’zbek olimlaring alturizm bo’yicha o’z qarashlari yoritiladi. Kalit so’zlar: alturizm, xulq-atvor, biologik va ijtimoiy alturizm, etnologlar, shaxs turlari, motivatsiya, raqobat muvozanati Annotation: In this article , the views of schoolars on altruism are theoretical was analyzed, and the first use of the term altruism, what it means, it is specific types ,reflecting the qualities of altruism in various aspects of personal activity, and the views of Uzbek scientists on altruism are highlighted. Key words: altruism, behavioral biological and social altruism, ethnologists, personality, types, motivation, competitive balance. Altrurizm -lotincha: „alter“ – boshqa, boshqalar– boshqalarning farovonligi uchun begʻaraz gʻamxorlik bilan bogʻliq faoliyatni anglatuvchi tushuncha. Fidoyilik yaʼni oʻz manfaatini boshqa birovning manfaati uchun qurbon qilish bilan bogʻliq. Bugungi kunda alturizm juda keng tarqalgan hodisa emas. Altruistlar ba'zilarni quvontiradi, boshqalarni hayratda qoldiradi va boshqalar orasida shubha uyg‘otadi. Fikrimizcha, alturizm hissa qo’shish va boshqalarga yordam berish orqali jamiyatni yaxshilaydi. Boshqalarga samimiy yordam berish, o’zimizni quvontiradi va bir- birimizga nisbatan mehr-muruvvatni oshiradi.Shuni ta’kidlash kerakki, alturizm har doim ham o’z o’zidan kelmaydi.Shuni ta’kidlash kerakki, alturizm ijtimoiy birdamlikni mustahkamlashda muhim ro’l o’ynaydi va insonlarni birlashtiradi. Har birimizda alturizm g’oyasini rivojlantirish imkoniyati bor, bu esa dunyoda yaxshilik qilishga olib keladi. Alturizmning turlari: biologik va ijtimoiy alturizm 1.Biologik alturizm: Bu turdagi alturizmda ,odamlar va hayvonlar o’ziga xos biologic ehtiyojlarni qondirish maqsadida bir-biriga yordam berishadi. Ular faqat o’z turini saqlashga qaratilgan harakatlarni amalga oshiradilar . Bunga eng yaxshi misol sifatida ’’ gene’s-eye view’’ (genlarning nuqtai nazari)tushunchasini keltirish mumkin , ya’ni individlar o’zlarining avlodlarini qo’llab-quvvatlash orqali genlarini saqlashga https://scientific-jl.com 2 6 4 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali harkat qilishadi. Richard Dawkins ’’Selfish Gene’’ 1asarida genlarning davomiyligi haqida malumot beradi. 2.Ijtimoiy alturizm: Bu alturizm turi odamlarga boshqalarga yordam berish orqali ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash va jamiyatda barqarorlikni ta’minlashni anglatadi. Ijtimoiy alturizm odatda insonlarning bir-biriga bo’lgan ishonchlarini mustahkamlash va ijtimoiy tarmoqni kengaytirishga qaratilgan harakatlar sifatida namoyon bo’ladi. Alturizmning ijobiy va salbiy jihatlari mavjud: Salbiy jihatlari. Ba’zida boshqalarga haddan tashqari yordam berish yoki o’z manfaatlarini qurbon qilish ijtimoiy tizimni muvozanatdan chiqarishi mumkin .Ba’zida alturizm shaxsiy chegaralarni buzishga olib kelishi , doimiy yordam berish ,yordam oluvchi tomonidan suiistemol qilinishi yoki o’z manfaatlaridan chetlatish hissi keltirib chiqarishi mumkin. Alturizmning ijobiy jihatlari ko’plab tadqiqotlarda ta’kidlangan .Boshqalarga yordam berish ,jamoa hissini rivojlantiradi ,ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi, jamiyatning farovonligini oshiradi. Alturizm ijtimoiy tizimlarning rivojlanishi va odamlarning o’zaro aloqalarini yaxshilashda muhim ro’l o’ynaydi. Biroq, ortiqcha yordam va boshqalarning ehtiyojlarini ustun qo’yish ba’zan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Alturizm- inson ruhining eng go’zal, eng nazokatli qismidir. O’ziga xos bir xazina singari,u insonlarni bir-biriga yaqinlashtiradi, sevgi va g’amxo’rlikni mustahkamlaydi. Alturizm bu faqat bir so’z emas, balki har bir insonning yuragida joylashgan sharqona mayinlik va g’amxo’rlikdir.Umuman olganda,alturizm nafaqat shaxsiy baxt va qoniqish beradi,balki ijtimoiy hamjihatlikni ham kuchaytiradi. Alturizm haqida o’zbek olimlarining fikrlari insoniyatning ma’naviy ko’tarilishida va jamiyatda hamdardlikni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Ularning ta’kidlashicha, alturizm nafaqat shaxsiy manfaatlarimizdan voz kechish, balki boshqalarning baxtini ham o’zimizniki kabi qadrlashdir. O’zbek olimlari o’zaro yordam ,rahm-shafqat,mehr-muruvvatni nafaqat jamiyat birligi uchun,balki shaxsiy taraqqiyot uchun zaruriy omillar deb bilishadi.Ular boylik va mavqe uchun kurashish o’rniga , samimiy hissiyotlar va o’zaro qo’llab-quvvatlash orqali ijtimoiy ahillikni ta’minlashning ahamiyatini ta’kidlaydilar. Abdulaziz Hamidov-Alturizmni insoniyatning ma’naviy rivojlanishidagi muhim omili sifatida ko’radi. U boshqalarni o’z manfaatlaridan yuqori qo’yish ijtimoiy ahillikni ta’minlaydi, deb ta’kidlaydi. 1 Richard Dawkins ’’Selfish Gene’’ https://scientific-jl.com 2 6 5 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L