KULOLCHILIKDA LAGANLARGA NAQSH KOMPOZITSIYASINI TUSHURISH

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek xalq amaliy san’atining muhim tarmoqlaridan biri – kulolchilik, ayniqsa laganlarga naqsh kompozitsiyasi tushurish san’ati tahlil qilinadi. Lagan bezaklarining tarixiy ildizlari, estetik mezonlari, naqsh kompozitsiyasining turlari, ularning ma’nodagi ramziyligi va hozirgi zamon yondashuvlari o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada naqshlar orqali ifodalanuvchi ma’naviy qadriyatlar, milliy o‘zlikni anglash va badiiy didning shakllanishidagi roli haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: kulolchilik, lagan, naqsh, kompozitsiya, ornament, estetika, milliy san’at, badiiy meros. O‘zbek amaliy san’ati qadimdan xalqimizning turmush tarzida, ma’naviy dunyoqarashida va estetik tarbiyasida muhim o‘rin egallab kelmoqda. Ayniqsa, kulolchilik san’ati xalq ijodining betakror namunalaridan biri sifatida ajralib turadi. Kulollar tomonidan yaratilgan buyumlar – qadimiylik va zamonaviylik uyg‘unligining yorqin ifodasidir. Shular orasida laganlar, ya’ni dumaloq, keng yuzali keramik buyumlar alohida e’tiborga loyiq. Bu buyumlar faqatgina maishiy ehtiyojlar uchun emas, balki san’at asari sifatida ham qadrlanadi. Laganlarga naqsh kompozitsiyasini tushurish esa alohida ijodiy jarayon bo‘lib, bu orqali ustaning nafaqat texnik mahorati, balki ichki dunyosi, didi va milliy qadriyatlarni qanday anglayotgani ham ko‘rinadi. Ushbu maqolada lagan bezaklarining san’at tarixidagi o‘rni, ularning tarkibi, kompozitsion xususiyatlari va ramziy mazmuni haqida fikr yuritiladi. [1.26] O‘zbekistonda kulolchilikning ildizlari chuqur tarixiy asosga ega. Qadimiy Sug‘d, Baqtriya va So‘g‘diyonaga oid arxeologik topilmalarda ham rangli sopol buyumlar uchraydi. X-XII asrlarda Movarounnahr va Xorazm hududlarida kulollik san’ati yuksalish davrini boshdan kechirgan. Aynan shu davrlarda sopol idishlarga murakkab geometrik va vegetativ naqshlar tushirish urf bo‘lgan. Ustalar turli tabiiy bo‘yoqlar, glazurali pardozlash usullari yordamida o‘ziga xos bezaklar yaratganlar. [2.32] Laganlar, odatda, dumaloq shaklda bo‘lib, diametri 30 sm dan 60–70 sm gacha bo‘ladi. Ular dasturxon bezagi sifatida qo‘llanilgan, to‘y-marosimlarda esa estetik qiymatga ega bo‘lgan. Har bir hududning o‘ziga xos lagan bezagi mavjud: Rishtonda nozik https://scientific-jl.com 3 6 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali islimiy naqshlar, G‘ijduvonda rang-barang gullar, Xivada geometrik naqshlar ustunlik qiladi. Laganlarning estetik ahamiyati shunchalik kuchli bo‘lganidan, ular hatto devoriy bezak sifatida ham ishlatilgan. Markaziy-radial kompozitsiya – bu naqsh san’atida qo‘llaniladigan eng keng tarqalgan va eng muvozanatli kompozitsion uslublardan biridir. Ayniqsa laganlarda bu shakl o‘zining doiraviy tuzilmasi tufayli nihoyatda mos va tabiiy ko‘rinadi. Ushbu kompozitsiyada barcha elementlar laganning markaziy nuqtasidan tashqi chetga qarab aylanaviy tarzda tartib bilan joylashtiriladi. Bu esa umumiy tasvirga simmetrik muvozanat va ichki uyg‘unlik baxsh etadi. Mazkur uslubda markaziy nuqta alohida ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha u yerda “ko‘z” deb ataluvchi dumaloq shakl, ya’ni kichik doira joylashtiriladi. Bu “ko‘z” ramziy jihatdan himoya kuchi, markazlashgan fikr, nazardan saqlanish va diqqat markazi sifatida talqin qilinadi. Aynan shu “ko‘z”dan boshlab, qolgan barcha naqsh elementlari spiral yoki qatlamlar shaklida chekka tomon yoyilib boradi. Bu esa naqshning ritmini va vizual harakatini kuchaytiradi. Radial kompozitsiyaning asosiy estetik afzalliklaridan biri – bu muvozanat, takroriylik, ritm, uyg‘unlik va butunlik hissini yaratishidadir. Naqshlar aylana markazi atrofida teng masofada joylashtiriladi, bu esa asarda vizual markazlashuv hosil qiladi. Bunday tartiblangan tuzilma tomoshabinga xotirjamlik, barqarorlik va go‘zallik hissini beradi. Ayniqsa, to‘y-marosimlarda ishlatiladigan katta laganlarda bunday naqshlar ko‘zni quvontiruvchi markaziy bezak sifatida xizmat qiladi. [3.56] Floral (gul) naqshlar – Gulli naqshlar, ya'ni floral naqshlar o‘zbek kulolchiligida eng keng tarqalgan va qadrlanadigan naqsh turlaridan biridir. Ushbu naqshlar asosan tabiat go‘zalligi va uning yangilanish jarayonlarini aks ettiradi. Tabiat va uning elementlari, ayniqsa gul, barg va novdalarning tasvirlari laganlar va boshqa keramik buyumlarda beqiyos estetik go‘zallikni yaratadi. Floral naqshlar o‘zida jonli hayotni, o‘sish va yangilanishni aks ettiradi, bu esa ular uchun hayotning o‘zi bilan bog‘liq ramziy ma’no keltiradi. Gulli naqshlar o‘zbek laganlarida juda keng tarqalgan, chunki ular nafaqat bezak elementlari sifatida ishlatiladi, balki chuqur ma'naviy va madaniy qiymatga ega. Gul tasvirlari ko‘pincha tulip, lolazor, guldasta va novdalar shaklida namoyon bo‘ladi. Ushbu o‘simlik elementlari o‘zbek xalqining tabiatga bo‘lgan mehrini va unga bo‘lgan ehtiromini aks ettiradi. Gul tasvirlari nafaqat estetik go‘zallik, balki hayotga bo‘lgan yuksak qadriyatlarni, yuksak niyatlarni ramziy tarzda ifodalaydi. [3.63] Geometrik naqshlar o‘zbek