MISR GRAMMATIKA MAKTABINING SHAKLLANISHI VA IBN HOJIBNING UNDAGI O‘RNI

Аннотация

This article explores the formation and development of the Egyptian school of grammar and its role in Arabic linguistics. Special attention is given to Ibn al-Hajib, a prominent grammarian of the 13th century, whose scholarly contributions significantly shaped the theoretical foundations of Arabic grammar. His seminal work "Kafiya" is analyzed as a cornerstone text that influenced subsequent grammatical schools and scholars. Keywords: Egyptian grammar school, Ibn al-Hajib, Kafiya, Arabic language, grammar, linguistics, scholarly legacy. Аннотация: В данной статье рассматривается становление и развитие Египетской грамматической школы, а также её роль в арабском языкознании. Особое внимание уделяется одному из выдающихся представителей школы — Ибн аль-Хаджибу (XIII век), чьё научное наследие оказало значительное влияние на развитие теоретических основ арабской грамматики. Анализируется его знаменитое произведение «Кафия» как важнейший источник для последующих грамматических школ. Ключевые слова: Египетская грамматическая школа, Ибн аль-Хаджиб, Кафия, арабский язык, грамматика, языкознание, научное наследие. Til bilimlarining taraqqiyotiga arab tilshunoslik maktabining ham hissasi katta bo‘lgan. Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, til haqidagi fan ikki til o‘rtasidagi (adabiy til va sheva) farq yoki bir tilning ikki tarixiy bosqichdagi rivojlanishini o‘rganishda paydo bo‘ladi. Xuddi shunday anologik sabab o‘rta asrlarda arablarga tilshunoslik bilan shug‘ullanishga turtki bergan. https://scientific-jl.com 9 4 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Arab madaniyati tarixi bilan shug‘ullanish shuni ko‘rsatadiki, arablar o‘z tilining sofligi va boyligini hayron qolarli darajada yuqori qo‘yadilar. Ularni saqlab qolish, til faktlarini to‘plash, sistemalashtirish va o‘rganish uchun arab olimlari ozmuncha ish qilmadilar. Bularning barchasi o‘zining ijtimoiy va tarixiy asosiga, ya’ni ildiziga ega. Arab tilshunoslari klassik arab tilining fonetik tuzilishi, grammatikasini har tomonlama ishlab chiqqanlar. Arab tilshunosligida muhim bo‘lim leksikologiya edi. Arab tilshunoslaridan Iso Saqafiy (vaf. 766 y.) o‘zining ko‘p sonli ishlari va shogirdlari bilan ajralib turadi. Shuningdek al-Usman Abu Ubayd, al-Mubarrad, Muhammad ibn Durayd asarlari katta ahamiyat kasb etadi. Arab filologiyasi taraqqiyotiga Ibn Sikkit, Muhammad Anbariy, Abr ibn Qutayba, Ibn Jinniy, Ismoil Javhariy, Muhammad Hiraviy va boshqalar katta hissa qo‘shdilar. Bu mualliflarning asarlarida arab tili leksikasi har tomonlama yoritib berilgan. O‘sha davrlarda klassik arab tilining ko‘p jildli lug‘ati tuzilib, yirik leksikografik ishlar qilingan. XI asrga kelib arab Sharqida tilshunoslik juda taraqqiy etib ketdi. Biroq qadimgi Hind, Yunon, Rim va Arab Sharqi olimlari asarlarida u yoki bu tilga oid ma’lumotlarni shu guruh yoki oila tillari bilan taqqoslab o‘rganilmadi. Tillarni qiyosiy o‘rganish ishini mashhur olim Mahmud Qoshg‘ariy boshlab berdi. Arab tilshunosligining shakllanishi va nisbatan juda qisqa vaqt ichida rivojlanishning yuqori cho‘qqqisiga chiqishiga tarixiy shart-sharoit yordam bergan. 632 yili tarix sahnasiga chiqqan arab xalifaligining sarhadlari arablarning yurishlari natijasida nihoyatda tez kengaya bordi. Yaqin va O‘rta Sharq, Hindistonning kattagina qismi qo‘shilgan holda, Kavkazorti, Shimoliy Afrika Ispaniya va Yevropaning janubiy hududlarigacha xalifalik tarkibiga kirdi. Shunday qilib arabiyzabon madaniyatning rivojlanish jarayoniga turli xalqlar, madaniyatlar aralashib, qo‘shilib ketdi. Bu o‘lkalarga islom dini bilan birgalikda arab tili ham din, davlat, ilm va ta’lim tili sifatida kirib keldi. Bu davrda arab dunyosida tabiiy va gumanitar fanlar gullab-yashnadi. Til, ayniqsa arab tili masalalari bilan shug‘ullanishga alohida e’tibor qaratildi. Arab tilining sofligini saqlash umumdavlat miqyosidagi muhim vazifalardan biri hisoblangan. Fath etilgan davlatlar islom dinini qabul kilishdi, arab tili esa davlat tili deb e’lon qilindi. Shunday qilib qisqa vaqt ichida klassik arab tili juda katta territoriyali davlatning, hukmron dinning tiliga aylandi. Qur’oni karimning oyatlari, hadislar juda to‘g‘ri talaffuzni talab etar edi. Ana shu munosabat bilan Arab sharqida tilshunoslik paydo bo‘ldi, taraqqiy etdi. Arab tilshunosligining markazi Abbosiylar sulolasi davrida Basra va Kufa shaharlari hisoblanar edi. Arab tili grammatikasining birinchi muallifi esa Abu-l-Asvad Dualiydir. Arab tilshunoslari klassik arab tilining fonetik tuzilishini, grammmatikasini har tomonlama to‘liq va mukammal ishlab chiqdilar. Leksikologiya esa arab tilshunosligida asosiy bo‘lim hisoblanadi. Arab tilshunoslari sintaksis, morfologiya va fonetika masalalarida katta https://scientific-jl.com 9 5 60-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali yutuqlarni qo‘lga kiritganlar. Sintaksisning vazifasi gapni struktur — semantik analiz qilishdan iborat edi. Unda ikki “so‘z”