Арабские обработки в «Лейли ва Маджнун» Алишера Навои

Аннотация

Бу мақолада Алишер Навоийнинг “Лайли ва Мажнун” асарига тузилган конкорданс асосида достон матнида қўлланилган арабий ўзлашмалар статистик, семантик ва функционал таҳлилга тортилган. Асардаги арабий ўзлашмалар шуни кўрсатадики, Алишер Навоий араб тилини мукаммал эгаллаган ва керак бўлганда арабий сўзларни матн мазмунига мос равишда қўллай олган. Бу Алишер Навоий ижодий қудратининг яна бир қиррасини намоён қилади. Таянч сўз ва иборалар: конкорданс, Алишер Навоий, “Хамса”, “Лайли ва Мажнун”, ўзлашма, байт, аруз вазни, достон. Аннотация. В этой статье рассматриваются статистика, семантика и функциональные особенности арабских заимствований, на основе конкорданса, составленного по поэме «Лейли и Меджнун» Алишера Навои. Изучение арабских заимствований в поэме показывает, что Алишер Навои в совершенстве владел арабским языком. Это раскрывает еще один удивительный творческий феномен поэта Алишера Навои. Опорные слова и выражения: Алишер Наваи, «Хамса», «Лейли и Меджнун», заимствование, бейт, слог аруз, дастан. Summary. In this article it is considered statistics, semantics and functional particularities of the borrowing words from the Arabic languages, on the base of the concordance formed in the poem “Layli and Majnun” by Alisher Navai. Learning and studying the borrowing words from the Arabic in this epic poem show that Alisher Navai knew the Arabic well and if he has needed, he could use suitable the Arabic words, phrases in texts. This reveals amazing creative phenomenon of Alisher Navai. Keywords and expressions: the concordance, “the Khamsa”, the poem of “Layli and Majnun”, borrowing words and phrases, the bayt, the Aruz vazn, dastan (novel). Ўзбек тилининг сўз бойлигини яратувчи- Бугунги авлоднинг вазифаси, шоир иш- си ўзбек халқи бўлса, унинг бор имкония- латган ҳар бир асардаги сўзлар миқдорини тидан фойдаланувчи ва янги сўз ва маънолар аниқлаш, ҳар бир ишлатилган сўзнинг гене- билан бойитувчилар – шоирлардир. Шоир- тик илдизлари, қўлланиш даражаси, маъно лар нафақат тилнинг бор имкониятларидан таркиби, парадигматик ва синтагматик му- фойдаланадилар, балки уни энг ноёб, энг носабатлари, фонетик ва фонологик хусу- жарангли, энг фасиҳ ва энг теран маъноли сиятларини ўрганиш ва туркий тилида мав- сўзлар билан бойитиб борадилар. жуд бўлган ва ҳозирда унут бўлиб, унинг Шу жиҳатдан ҳар бир шоирнинг ҳозирги ўрнига ажнабий тиллардан ўзлашмалар иш- ўзбек тилининг шаклланишдаги ҳиссаси кат- латилаётган сўзларни имкон борича қайта та. Алишер Навоийнинг ўзбек тилини бойи- тиклашдир. Зотан, бу қабилдаги ишлар ХХ тишга ва уни дунё тиллари даражасига кўта- асрнинг ўттизинчи йилларидаёқ араб мамла- ришга қўшган ҳиссаси эса ҳануз етарлича ўрганилгани йўқ. катларида, Туркия ва Эронда бошланган. Алишер Навоийнинг ҳар бир асарида Улар мумтоз адабиётда ишлатилган ва ке- қўллаган сўзлари ва унинг миқдори – бу ай- йинчалик муомаладан чиқиб кетган ҳамда ни вақтда ўзбек тилининг битмас-туганмас унинг ўрнига хорижий тиллардан ўзлашма- бойлигидир. лар қўлланаётган сўзларни қайтадан муома- лага киритмоқдалар ва бу сўзлар муваффа- S H A R Q M A S H ’ A L I қиятли равишда умумтил тизимига сингиб тилидан ўзлашмалар 70–80%ни ташкил қил- кетган. Масалан, форс тилида Форс тили ва ган. Бу мақола муаллифи томонидан амалга академияси томонидан, фаолиятининг би- оширилган Амир Хусрав Деҳлавийнинг “Ои- ринчи даврида олти минг янги сўз муома- наи Искандарий” достони бўйича тузилган лага киритилган. конкордансга кўра, бу достон 4416 та байтдан Бу вазифаларни амалга оширишнинг би- иборат бўлиб, бу асарда ишлатилган алоҳида ринчи шарти Навоий асарларининг тўлиқ луғат бирликларининг сони 4943 та бирлик, конкордансини тузиб чиқиш ҳамда ҳар бир шу жумладан араб тилидан ўзлашма бирлик- асардаги ишлатилаётган сўзларнинг миқдо- лар 1609 та бўлиб, бу умумий луғат бирликла- ри ва таркибини аниқлашдир. рининг 32,6%ини ташкил этади. ТошДШИ ҳузуридаги “Ф-1-135 Алишер Ҳофиз Шерозий ғазаллар девонидаги Навоий асарлари конкордансининг илмий ва алоҳида луғат бирликларининг умумий сони услубий тадқиқи” фундаментал тадқиқотлар 4810 та сўз бўлиб, арабий ўзлашмалар сони 1941 та бирликдан иборат, бу умумий сўз- гуруҳи ҳозиргача “Хамса”нинг “Ҳайрат ул- ликнинг 40,77%ини ташкил қилади. Алишер аброр”, “Фарҳод ва Ширин” ва “Лайли ва Мажнун”1 достонларининг конкордансини ту- Навоийнинг “Лайли ва Мажнун” достони- даги арабий ўзлашмалар сони билан қиёс- зиб, кичик ададда нашрдан чиқарди. Бу кон- ланганда, ўша даврдаги арабий ўзлашмалар корданслар катта ададда чиқарилиб, дунёга Марказий Осиёнинг ҳамма тилларида деяр- тарқатилса, Алишер Навоий асарлари бўйича ли бир хил эканлиги маълум бўлади. тадқиқотчиларга айни муддао бўлур эди. Чун- “Лайли ва Мажнун” достонида ишлатил- ки, бу конкордансларда достонларнинг матни ган арабий ўзлашмалар таркиби асосан, икки араб алифбосидаги танқидий матн асосида хил луғат бирликларидан иборат: аксарият қайта кўриб чиқилган, баъзи бир йўл қўйилган луғат бирликлари ўзбек тилига тўла ўзлаш- хатолар тузатилган, вазндаги сакталиклар шо- ган луғав