СТОМАТОЛОГИЯДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН ХОМ – АШЁЛАР МЕХАНИК ХОСССАЛАРИ

Аннотация

Ортопедик стоматология клиникасида кўлланувчи металл қотишмаларига бўлган талаблар: 1. Катта бўмаган конструкцияларда кислота ва ишқорлар тасирига билогик индиффгентлик ва антикоррозион чидамлилик; 2. Юқори механик хусусиятлар (пластик, эгилувчанлик, қаттиқлик, ейилишга юқори қаршилик); 3. Аниқ вазифа билан боғланган, маьлум физик ва технологик хусусиятлар йиғиндисининг мавжудлилиги. Металл каркас - бу тиш протези асоси, у чайнов юкига қарши туриши керак. Бундан ташқари, у юкламани тақсимлаши ва дозалаши, маьлум дефармацион хусусиятга эга бўлиши ва ўзининг дастлабки хусусиятларини тиш протези фаолиятида узоқ вақт давомида ўзгартирмаслиги лозим. Яьни, у қотишмаларга умумий талаблардан ташқари, ўзига хос талаблар хам қўйилади. Калит сузлар. Эгилувчанлик, қаттиқлик, мустаҳкамлик, деформация, куч, босим, чўзилувчанлик, ёпишқоқлик, емирилиш, протез. Кириш. Хозирги вақтда стоматологияда 500 дан ортиқ қотишмалардан фойдаланилади. Халқаро стандартлар билан (ISO, 1989) барча металл қотишмалари гурухларга бўлинади: 1. Асоси олтин бўлган асл металл қотишмалар. 2. 25-50% олтин ёки платина хамда бошқа қимматбахо металлардан иборат, асл металл қотишмалари. 3. Асл бўлмаган металл қотишмалар. 4. Металлокерамика конструкцияси учун қотишмалар. а) олтин таркиби юқори (> 75 %); б) асл металлар таркиби юқори (олтин ва платина ёки олтин ва палладий->75% ); в) палладий асосида (55 % кўпроқ); г) асл бўлмаган металлар асосида: -кобальт (+хорм >25%, молибден >2%); -никель (+хром >11%, молибден >2%); Қотишмаларнинг асл ва асл бўлмаган классик бўлиниши кўпроқ соддалашган кўринади. Асл металл асосидаги қотишмалар қуйидагича бўлинади: -олтин; -олтин-палладийли; -кумуш-палладийли. Асл металл қотишмалари гурухи яхши қўйиладиган хусусият ва каррозион барқарорликка эга, бироқ чидамлилик бўйича асл бўлмаган қотишмаларга ён беради. Асл https://scientific-jl.com 1 8 9 60-son_1-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali бўлмаган металлар асосидаги қотишмалар ўз ичига қуйидагидарни олади:-хром никелли пўлат; -кобальт хром қотишмалари; -никель хром қотишмалари; - кобальт хром молибден қотишмалари; -титан қотишмалари; -вақтинча фойдаланиш учун алюминий ва бронзанинг ёрдамчи қотишмалари. Бундан ташқари енгил қўйилиши билан ажралиб турувчи қўрғошин ва қалай асосидаги қотишмалар қўлланилади. Адабиётларни ўганилганлиги. Махсус адабиётларда охирги йилларгача икки асл металл ва қимматбахо металл атамасини лексик алмаштириш учрайди, улар синоним эмас: қимматбахо сўзи металлнинг нархини кўрсатади, асл сўзи эса-кимёвий хусусиятга тегишли. Шунинг учун олтин ва платина элементлари асл бўлгани каби, қимматбахо хамдир, палладий асл, аммо анча арзонроқ. Кумуш қимматбахо металлар классификациясида ўрин эгаллайди, бироқ асл металл хисобланмайди. Асосий қисм. Ортопедик стоматологияда қўлланиладиган қотишмаларни бошқа белгилар бўйича классификация қилиш мумкин: -белгиланиши бўйича; - қотишма компонентлари сони бўйича; -қотишма компонентларининг физик табиати бўйича; -эриш харорати бўйича; -қайта ишлаш технологияси бўйича ва хоказо. Агар металл қотишмаси керамика билан қоплаш учун мўлжалланган бўлса, у қуйидаги ўзига хос талабларга жавоб бериши лозим: фарфор(чинни) билан боғлана олиши; қотишманинг эриш ҳарорати чиннини пишириш ҳароратидан юқори бўлиши керак; 54 қотишма ва чиннинг термик кенгайиш коэффиценти (ТКК) бир ҳил бўлиши лозим. Икки материалнинг термик кегайиш коэффицентларининг мослиги айниқса муҳимдир, бу чиннида қопламанинг синиши ёки дарз кетишига олиб келиши мумкин бўлган кучли босим келиб чиқишининг олдини олади. Олтин, платина ва палладий қотишмалари. Кўрсатилган қотишмалар яхши технологик ҳусусиятларга эга, коррозияга чидамли, мустаҳкам, токсикологик инертли. Бошқа металларга қараганда, уларга идиосинкразия камроқ юзага келади. Тоза олтин - юмшоқ металл. Эгилувчанлик ва қаттиқликни ошириш учун унинг таркибига лигатурали металлар деб номланадиган- мис, кумуш, платина қўшилади. Олтин қотишмалари унинг таркиби фоизи бўйича фарқланади. Тоза олтин метрик ўлчовлар намуна тизими 1000 проба билан белгиланади. 900 - пробали олтин қотишмаси қоплама ва кўприксимон протезлар билан протезлашда ишлатилади. 18, 20, 23, 25 мм диаметрли диск ва 5г дан блоклар кўринишида ишлаб чиқарилади. 90% олтин, 6% мис ва 4% кумушдан таркиб топади. Эриш ҳарорати 1063°С га тенг чўзилувчанлик ва ёпишқоқликка эга, қолиплаш, ёйиш, боғлаш ва шунингдек қуйиш енгил. 750-пробали олтин қотишмаси ёйли (бюгель) протез каркаслари, кламмерлар ва вкладкалар учун қўлланилади. 75% олтин, 8% дан мис ва кумуш, 9% пла-тинали ўз ичига олади. Юқори эгилувчан ва қуйишда бир https://scientific-jl.com 1 9 0 60-son_1-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali оз киришади. Бу сифатлар платина қўшиш ва мис миқдорини ошириш ҳисобига амалга ошади. 750 пробали олтин қотишмаси, қачон унга 5-12% кадмий қўшилганда, кавшар бшлиб ҳизмат қилади. Кейингиси кавшарнинг эриш ҳароратини 800°С гача пасайтиради. Бу уни протезнинг а