MINERAL O‘G‘ITLARNING NO‘XAT NAVLARIGA TA’SIRI: HOSILDORLIK VA SIFATNING OPTIMALLASHTIRILISHI.

Аннотация

In recent years, consistent reforms have been carried out to effectively use land and water resources, improve the water resource management system, and modernize and develop water management facilities. At the same time, the shortage of water resources is increasing year by year due to global climate change, population growth, and the growth of economic sectors, as well as their demand for water. Keywords: Reservoir, dam, climate, hydrological description, freezing regime, thermal regime, mineralization, chemical analysis. Suv ombori va uni to‘ldiruvchi manbaning gidrologik tavsifi 1.1. Iqlimi: Yangiqo‘rg‘on suv ombori gegrafik joylashuvi jihatidan yarimcho‘l hududda joylashgan. Suv ombori joylashgan hududning iqlimi, yozning jazirama issiqligi uzoq dovom etishi (+47 oS) va qishning o‘ta sovuqligi bilan xarakterlanadi. Yoz mavsumida havoning absalyut maksimal harorati iyulda +47 oS ga va qish mavsumida esa havoning absalyut minimal harorati yanvarda -35 oS darajagacha bo‘ladi. Havoning o‘rtacha yillik harorati +14 oS ni va iliq davri 200 – 210 kunni tashkil qiladi. Yog‘ingarchilik davri oktabr-may oylarida bo‘lib, yillik yog‘in miqdori 250 – 300 mm ga teng. Eng ko‘p yog‘ingarchilik davri oktabr-mart oylarida bo‘lib, yillik yog‘ingarchilikning 75 % ni tashkil etsa, qolgan qismi mart va iyun oylariga to‘g‘ri keladi. Iyul-sentabr oylarida deyarli yog‘ingarchilik kuzatilmaydi. Havoning nisbiy namligi 128 – 190 kun davomida 30% dan kam bo‘ladi. Yuqori tempraturada havoning nisbiy namligi kamayishi sababli quriq garmsel shamolining paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu holat 1,5 – 3 oy davom etadi. https://scientific-jl.org/obr 1 4 6 Выпуск журнала №-70 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 1.2 Muzlash rejimi: Suv omborini ekspluatatsiya qilish davrida suv ombori yuzasining muzlashi, qish oylarining sovuq kelgan 1964, 1969, 1972, 1977 va 2008 yilarida kuzatildi. Muzning maksimal qalinligi 40 sm gacha bo‘lgan. Muzlashning eng erta boshlangan davri dekabr oyining oxirlariga to‘g‘ri kelsa, eng kech muzlash davri fevral oyining birinchi o‘n kunliklariga to‘g‘ri keladi. Suv omboridagi muzlar erishining eng erta davri yanvar oyida va eng kech davri mart oyining birinchi o‘n kunliklariga to‘g‘ri keladi. 1.3 Termik rejimi: Suv ombori muzlarining erishidan so‘ng suvdagi tempratura ko‘tarila boshlaydi. Bahor oylarida suvning harorati 4 oS darajadan 10 oS darajagacha o‘zgaradi. Suv haroratining maksimal ko‘tarilish davri iyul oylariga to‘g‘ri kelib, o‘rtacha 27,3 oS daraja iliqlikni tashkil etadi. 1.4 Suvi sifatining tavsifi: 1970-1980 yillarda suv omborining mineralizatsiyasi 370.9 mg/l dan 500.0 mg/l gacha o‘zgargan va o‘rtacha ko‘p yillik mineralizatsiya 417.4 mg/l ni tashkil etgan. Suv omborining suv tarkibidagi asosiy ionlar gidrokarbanit sulfat va kalsiy tuzlaridan iborat. Suvning tarkibi kislorod bilan yetarli darajada taminlangan va o‘rtacha ko‘p yillik tarkibi 10.0 mg/l ni tashkil etadi. Suv omborining hozirgi kundagi suv sifatini, oqova va sizot suvlari bilan ifloslanishi darajasini aniqlash maqsadida kimyoviy tahlil o‘tkazildi. Unda suv namunalari 0,5 l hajmli idishlarga drenajdan va yuqori befdan olinib kimyoviy laboratoriyada tahlildan o‘tkazildi. Tahlil natijalari 1.4 – jadvalda keltirilgan. 1.1-jadval. Suv ombori suvining kimyoviy tahlili. Analiz NS C S S M N Qatti uchun olingan O3, l3, O4, a, g, a+K, q qoldiq, joyi mg/l mg/ m m m m m l g/l g/l g/l g/l g/l https://scientific-jl.org/obr 1 4 7 Выпуск журнала №-70 Часть–2_ Мая –2025 ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 Drenajda 7 1 2 1 1 219 2204 n 0 350 60 62 65 Yuqori 2 2 9 1 5 189 520 befdan 0 12 0 2 9 1.5 Hisobiy to‘lqin balandligi: Yangiqo‘rg‘on suv ombori loyiha bo‘yicha hisobiy to‘lqin balandligining 1 % ta’minlanganligi 2.25 m ga teng deb qabul qilingan. Suv ombori to‘lqinlarining xavfli yo‘nalishi janubiy - sharqdan janubiy – g‘arb tomon bo‘ladi. Yangiqo‘rg‘on suv ombori meteostansiyasining 2015- 2019 yillardagi kuzatuvlarida to‘lqinlarning xavfli yo‘nalishi shimoliy-sharq tomonidan ekanligi kuzatilgan. “Sredazgiprovodxlopok” institutining 20 yillik (1975- 1994y) meteostansiya ma’lumotlari kuzatuvlariga ko‘ra to‘lqinlarning xavfli yo‘nalishi sharqiy, shimoliy-sharq va maksimal shamol tezligi – janubiy yo‘nalishdan bo‘lganligi kuzatilgan. Suv omborida to‘lqinlanishni kuzatish kuchli shamol yoki dovul paytida, to‘lqinning balandligini kelgusi hisoblar va tadbirlar uchun aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. To‘lqin balandligini to‘lqin o‘lchash reykasi yoki to‘g‘onning beton bilan mahkamlangan qiyaligida to‘lqinning qiyalikka urilib chiqish uzunligini o‘lchash orqali aniqlash mumkin. l гип h = (1.1) 1% 1,4m Bu yerda, https://scientific-jl.org/obr 1 4 8 Выпуск журнала №-70 Часть–2_ Мая –2025 h 1 % - 1 % ta’minlangan to‘lqin balandligi, m; - sondagi to‘lqinlar ketma-ketligi ichidagi eng l katta to‘lqinning qiyalikka urilib chiqish uzunligi, m; гип ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 2181-3187 - to‘g‘on