ADDEKTIV XULQ ATVORLI OʻQUVCHILAR BILAN ISHLASH

Аннотация

Yurtimizning porloq kelajagi yosh avlodning har tomonlama yetuk va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga bevosita bog‘liqdir. Shu boisdan ham mamlakatimizda yoshlarga keng imkoniyatlar yaratilib, ularning intellektual va ma’naviy kamolotini ta’minlash yo‘lida davlatimiz tomonidan zarur shart-sharoitlar yaratilmoqda. Bugungi kunda yoshlar bu imkoniyatlardan oqilona foydalanib, Vatan ravnaqi yo‘lida munosib hissa qo‘shmoqdalar. Shu bilan birga, jamiyatimizda ayrim tashvishli holatlar ham uchramoqda. Ayniqsa, voyaga yetmaganlar orasida deviant (ya’ni me’yorlardan og‘ishgan) xatti-harakatlarning kuzatilayotgani kishini o‘ylantiradi. Ushbu maqolada biz deviant xulqli bolalarning shakllanish sabablari, ularni yuzaga keltiruvchi omillar va bu holatlarning oldini olish yo‘llarini tahlil qilamiz. Chunki voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlar va ijtimoiy muammolarning aksariyati ana shunday xatti-harakatlarning oqibati sifatida vujudga kelmoqda. Kalit so‘zlar: Deviant xatti-harakat, yoshlar, axloqiy me’yorlar, og‘ish, profilaktika, jinoyatchilik, giyohvandlik, ichkilikbozlik, o‘g‘rilik, o‘smirlar, ota-ona, maktab, o‘qituvchi, mahalla, jamiyat. Buyuk kelajakka ega davlatni barpo etish, avvalo, har tomonlama barkamol shaxslarni – ya’ni bugungi yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashga bog‘liqdir. Yoshlarda huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish, ularni qonunlarni chuqur anglashga, qonunlarga hurmat bilan yondashishga va ularga so‘zsiz amal qilishga o‘rgatish – zamon talabi bo‘lib qolmoqda. Yoshlar ongida bunday qadriyatlarni shakllantirish, ularning axloqiy-ma’naviy dunyoqarashini yuksaltirish esa ta’lim- tarbiya tizimining asosiy vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada biz yoshlar tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri sifatida “Deviant” tushunchasiga e’tibor qaratdik. “Deviant” atamasi yangi ibora bo‘lib, “davlat” va “axborot” so‘zlarining birikmasidan shakllangan. Bu so‘z O‘zbekiston tilshunosligi va madaniyatini boyitish maqsadida ishlab chiqilgan bo‘lib, ta’lim tizimi bilan bog‘liq yangiliklar, o‘quv jarayonidagi ilg‘or yondashuvlar, shuningdek, yuqori intellektual salohiyatga ega o‘quvchilarni tavsiflashda qo‘llanadi. "Deviant xulq-atvori" deganda, o‘quvchilarning faolligi, bilimga intilishi, mustaqil fikrlashi va innovatsion tafakkuri tushuniladi. Bu tushuncha doirasida ishlab chiqilgan dasturlar, xususan, ota-ona va maktab o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni https://scientific-jl.com 1 0 2 59-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali mustahkamlash, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini rivojlantirishiga ko‘maklashish, ularni motivatsiyalash va ijtimoiy-psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan. Shu bois, Deviant tushunchasi nafaqat o‘quvchilarning bilim olish jarayonini osonlashtiradi, balki ularning tarbiyasida ota-ona, maktab va jamiyat hamkorligini kuchaytirishga xizmat qiladi. Bunday yondashuv yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashda muhim vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi. Deviant xulq-atvor: maqsad va ahamiyati “Deviant xulq-atvor” dasturining asosiy maqsadi – o‘quvchilarning ijtimoiy, ma’naviy va intellektual rivojlanishiga ko‘maklashish, shu bilan birga ularni ota- onalari bilan birgalikda ta’lim jarayonida faol ishtirok etishga undashdir. Bu yondashuv o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularning o‘zligini anglash va shaxsiy salohiyatini to‘liq namoyon etishiga imkoniyat yaratadi. Dastur doirasida o‘quvchilar va ularning ota-onalari o‘rtasida samarali kommunikatsiya o‘rnatishga alohida e’tibor qaratiladi. Deviant xulq-atvor modeli nafaqat o‘quvchilarni, balki ota-onalarni ham tarbiya va ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirishni maqsad qiladi. Bu esa ota-ona – farzand – maktab uchburchagida mustahkam hamkorlikni shakllantiradi. Ushbu yondashuv orqali o‘quvchilar ota-onalari bilan birgalikda ilmiy, ma’naviy va axloqiy masalalarni muhokama qilishga, birgalikda yechimlar izlashga o‘rgatiladi. Bu esa bolalarning ijtimoiy faolligini oshiradi, ularning oilaviy qadriyatlarga bo‘lgan hurmatini kuchaytiradi hamda ta’limda yuksak natijalarga erishishiga xizmat qiladi. Deviant xulq-atvor dasturi, shuningdek, ota-onalarni farzandlarining ta’lim va tarbiyasi bilan bog‘liq tadbirlarda faol ishtirok etishga chorlaydi. Ular o‘z farzandlarining o‘sishi va kamol topishida muhim rol o‘ynayotganlarini his etib, doimiy tarzda ularni qo‘llab-quvvatlab borishlari muhim hisoblanadi. Umuman olganda, Deviant xulq-atvor konsepsiyasi ta’lim jarayonida maktab, oila va jamiyat o‘rtasidagi uzviy aloqani kuchaytiradi. Bu yondashuv o‘quvchilarning to‘laqonli rivojlanishiga zamin yaratadi, ularni ijtimoiy faol, ongli va mas’uliyatli shaxs sifatida shakllantirishga xizmat qiladi. Deviant xulq-atvor va uning profilaktik roli Deviant xulq-atvor konsepsiyasi o‘quvchilar va ularning ota-onalarini birgalikda faol ta’lim jarayonida ishtirok etishga undash maqsadida turli dastur va resurslarni taqdim etadi.