Махмуд Замахшари и Ахмад Майдани

Аннотация

Ушбу мақола бир даврда яшаб ижод қилган икки буюк мутафаккир олим Замахшарий ва Майдоний ҳаёти ва ижоди ҳақида бўлиб, уларнинг ҳаёти ва қолдирган илмий мероси ўртасидаги муштараклик ёритилди. Икки буюк олим сиймоси ўрганилиб, улар ўртасида кўп ўхшашликлар борлиги аниқланди. Таянч сўз ва иборалар: сарф илми, наҳв илми, исм, феъл, ҳарф, тилшунослик, тилшунос олим, фиқҳ, фих- рист, мажмуа, рисола, морфология, фонетика, тафсир, аруз илми. Аннотация. Данная статья посвящена жизни и творчеству живших в одно время великих ученых Замахшари и Майдони, схожести их жизненных путей и оставленного научного наследия (после изучения работ двух великих ученых были установлены многие схожие стороны). Опорные слова и выражения: сарф, нахв, имя, глагол, буква, языкознание, языковед/лингвист, право, правовед, комплекс, брошюра, морфология, фонетика, толкование, аруз. Summary. This article is dedicated to the life and work of two famous scholars such as az-Zamahshary and al Maydony who lived in the same historical period, the similarities in their lifes and scientific heritage. After careful study of the works written by the two famous scientists, many similarities are noted by the author. Keywords and expressions: the science of orphograhy and sentence structure (grammar), the name (noun), the verb, language studies, scholar-linguist, Fiqh, fikhrist (registr, inventory number), collection, the risale the Morphology, the Phonetics, Tafsir, the science of Aruz “Еру заминнинг кўркамлиги олимлар билан бўлса, осмону фалакнинг зийнати юлдузлар биландир”. Маҳмуд Замахшарий Ўз даврининг кўрки ва фахри бўлган берилди1. Замахшарий тилшунос сифатида олим – Маҳмуд Замахшарий (467/1075– Абу Мударни ҳам устози, ҳам руҳоний – 538/1144) ўзининг яратган бой илмий ва тариқат пири деб билган. Шу билан бирга ўз бадиий мероси билан ҳамон жаҳон асарларида Сибавайҳи, Халил ибн Аҳмад хазинасига муносиб кўрк қўшиб келмоқда. Фараҳидий, Абу Али Фарисий ва бошқалар- Кўҳна Хоразм заминида таваллуд топган, га бўлган муҳаббати, уларга ўзининг салаф- жаҳон фани ва маданияти ривожига муносиб лари деб қараши унинг тилшуносликка оид ҳисса қўшган олим араб тилининг граммати- асарларида ўз ифодасини топган. Кўп жой- каси, луғатшунослик, адабиёт, аруз илми, ларда уларнинг сўзларини, фикрларини кел- география, тафсир, ҳадис ва фиқҳга оид кўп- тирган, илмий талқин қилган, асарларига лаб асарлар ёзиб қолдирган. шарҳлар ёзган. Ўрта асрлар илм-фанининг Замахшарий дунёқарашининг шакллани- шида, етук тилшунос бўлиб етишишида унга 1 Қаранг: Рустамов А., Маҳмуд Замахшарий. – Т.: бевосита ва билвосита устозлик қилган, раҳ- “Фан”, 1971. 32-б.; Абу-л-Қосим Маҳмуд аз-Замах- шарий. Нозик иборалар. – Т.: “Камалак”, 1992. 80-б.; намолик қилган олимларнинг роли катта. Исломов З. М. Маҳмуд Замахшарийнинг “Муқадда- Ўзбекистон мустақилликка эришгандан ке- мату-л-адаб” асарининг қўлёзма манбалари ва йин яратилган замахшарийшуносликка оид арабча-туркий феъллар сўзлигининг йиғма илмий- тадқиқотларда бу ҳар томонлама исботлаб танқидий матни (Тошкент қўлёзмалари асосида). Фил.ф. доктори.... дисс. – Т., 1999. 234-б. 25 S H A R Q M A S H ’ A L I ўндан ортиқ йўналишида ижод қилиб, мислсиз Замахшарий ўзига устоз деб билган замон- ютуқларни қўлга киритган Замахшарий ўзидан доши, илмий фикрларини қадрлаган, ўз ижо- дида унинг асарларига ишончли манба, таянч, кейин катта илмий мерос қолдирган. Ва таби- устун сифатида қараган киши – машҳур кўп- ийки, вақт ўтиб, асрлар ошиб ўзи ҳам кейинги қиррали олим Аҳмад Майдоний ҳисобланади. авлод вакиллари учун маънавий устоз, раҳ- Унинг асли исми Аҳмад ибн Муҳаммад ибн намо, салаф вазифасини бажарган1. Аҳмад ибн Иброҳим Майдоний бўлиб, у араб Маҳмуд Замахшарий асарлари рўйхати тили грамматикаси, фиқҳ ва адабиётга оид турли манбаларда турлича келтирилади. асарлар муаллифидир. Жумладан, атоқли немис шарқшунос олими Аҳмад Майдоний Ўрта Осиёда яшаб К. Броккельман ўзининг ﻲﺑﺮﻌﻟا بدﻷا ﺦیرﺎﺕ – ижод этган фозил адиб ва тилшунос олим- “Тариху-л-адаби-л-арабиййи” – “Араб ада- дир. Абдул Ғаффор бин Исмоил ўзининг биёти тарихи” номли асарида Маҳмуд За- “قﺎَﻴﺴﱢ ﻟا” асарида зикр қилишича, олим нишо- махшарийнинг 31 та асари ҳақида маълумот пурлик бўлиб, умрини ўша ерда ўтказган7. берган2 бўлса, доктор Аҳмад Муҳаммад Тарихий манбаларда унинг вафот этган йили Хуфийيﺮﺸﺨﻡﺰﻟا – “Аз-Замахшарий” номли кўрсатилган бўлиб, унга кўра аллома ҳиж- рисоласида унинг 48 асари борлигини айтиб рий 518 йил рамазон ойининг 15 чи кунида, ўтади3. Академик А. Рустамовнинг “Маҳмуд милодий 1124 йил 27 октябрда Нишопурда Замахшарий” китобида алломанинг 39 та асари вафот этган8. Ал-Майда мақбарасига дафн ҳақида маълумотлар бор4. Б. З. Холидов ўз ма- қилинган. Демак, маълумотлардан келиб чи- қоласида Замахшарийнинг 55 та асар ёзган- қиб шуни айтиш мумкинки, Майдоний ва- лигини таъкидлайди. Маҳмуд Замахшарий ил- фот этган йиллари буюк тилшунос олим мий меросининг яна бир тадқиқотчиси У. Ува- Маҳмуд Замахшарий 49 ёшда бўлганлар. тов “Нозик иборалар” номли китобида алло- Аҳмад Майдоний бошланғич илмла