KIBER JINOYATCHILIKNING YANGI SHAKLLARI VA ULARNI HUQUQIY BAHOLASH

Аннотация

В данной статье анализируются новые формы киберпреступности, возникающие в результате широкого использования современных цифровых технологий, их характеристики и угрозы для общества. В частности, выделяется расширяющаяся сфера таких преступлений, как фишинг, программы-вымогатели, кража личных данных, социальная инженерия. Также выделяется современное состояние национальных и международных правовых механизмов в отношении этих преступлений, их адекватность и актуальные проблемы, рассматриваются критерии правовой оценки. В конце статьи даются предложения и рекомендации по разработке эффективных мер борьбы с киберпреступностью. Ключевые слова: киберпреступность, цифровая безопасность, фишинг, программы-вымогатели, социальная инженерия, правовая оценка, международное право, информационные технологии, кибербезопасность, уголовный кодекс. Kirish(Introduction) Bugungi kunda raqamli texnologiyalarning rivojlanishi axborot va shaxsiy ma’lumotlarning qayta ishlashni yuqori bosqichlarga olib chiqmoqda. Axborot kommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bir tomondan qulaylik va ko‘ plab afzalliklarga olib kelsa, boshqa tomondan aholi o’rtasida kiber jinoyatlarning soni ortib borishiga sabab bo’lmoqda. Bu kabi holatlar oddiy aholining shaxsi, uning shaxsiy ma’lumotlari hattoki mol-mulki kiber jinoyatlarning obyektiga aylanib qolishiga sabab bo’ladi. Internet tarmoqlari bugun dunyoning istalgan nuqtasida mavjud va undagi bajarib bo’lmaydigan ishlarning soni juda kam. Shaxsning birgina qidiruviga o’nlab javoblar topiladi. Kiber olamning cheksizligi kiberjinoyatchilikning ham soni qanchalik ko‘ pligidan dalolat beradi. Ushbu tahliliy ish orqali kiber jinoyatlar va ularning yangi-yangi shakllari, kiber jinoyatlarning keltirib chiqarayotgan asosiy omillar, kiber jinoyatchilikning tashqi belgilari va ulardan huquqiy himoyalanish mexanizmlari hamda kiberinoyatchilikka qarshi kurashish bilan bog’liq jihatlarni tahlil qilamiz. Shuningdek, kiber jinoyatchilikning oldini olishda milliy hamda xalqaro qonunchilikka asoslanish, mavjud milliy va xalqaro huquqiy hujjatlarning zaruriyatini asoslashga, kiber- tahdidlarning milliy va xalqaro huquqiy oqibatlarini batafsil o‘ rganishga harakat qilamiz. Metodlar (Methods) Kiber jinoyatlarning yangi shakllari va ularning huquqiy baholashning umumiy jihatlarini quyidagilar orqali tahlil qilamiz: 1.Zaruriy manbalar tahlili: maqolalar, normativ huquqiy hujjatlar, mavzuga oid ilmiy-nazariy adabiyotlar va ma’lumotlarni har tomonlama ko’rib o’rganish tahliliy https://scientific-jl.com 2 7 2 59-son_4-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali ishimizning asosini tashkil qiladi. Bundan tashqari xalqaro va milliy qonunchilik normalarini o’rganish orqali mavjud qonunchilikdagi kamchiliklarni aniqlash. 2.Case study metodi: kiber jinoyatlarning turlari va shakllarini turli amaliy misollar, kiberjinoyatlarga oid sud qarorlari va turli davlatlar tajribasini tahlil qilish orqali mavzuni chuqurroq o’rganishga harakat qilamiz. 3.Qiyosiy huquqiy tahlil: bugungi kunda butun dunyoda kiberxavfsizlik sohasidagi olib borilayotgan ishlar, davlatlarning keyingi rivojlanish bosqichidagi kiberjinoyatchilikning va kiberxavfsizlikni ta’minlashning o’rni va rolini tahlil qilamiz. O’zbekiston Respublikasi hududida va boshqa rivojlangan davlatlar, jumladan AQSH, Rossiya federatsiyasi, Xitoy davlatlarida mavjud holatlarni qiyoslash va taqqoslash orqali o’rganamiz. Natijalar(Results) Nazariy ma’lumotlar, normativ huquqiy hujjatlarni o’rganish, amaliy misollar orqali tahlil qilamiz. Tahlil natijalariga ko’ra kiberjinoyatchilikning yangi shakllari, ularning rivojlanish dinamikasi, xalqaro huquqiy me’yorlar orqali taqqoslash yo’li bilan O‘ zbekiston qonunchiligidagi mavjud kamchiliklar va qiyosiy huquqiy tahlil asosida aniqlangan muhim jihatlarni o’z ichiga oladi. Tahlilimiz davomida so’nggi yillarda keng tarqalgan va rivojlanayotgan kiberjinoyatchilik shakllari aniqlab chiqildi: 11. Sun’ iy intellekt yordamida sodir etilayotgan hujumlar: Kiberjinoyatchilar sun’iy intellektdan foydalanib, himoyalangan tizimlarga buzib kirish, avtomatlashtirilgan fishing hujumlarini amalga oshirish kabi ko‘ plab yangi-yangi usullarni qo‘ llab sodir etilayotgan jinoyatlar 12. Shaxsiy ma’ lumotlardan noqonuniy foydalanish: qulay va tez ma’ lumot ulashish imkoniyati o‘ z navbatida yangi turdagi kiber jinoyatlar xavfini keltirib chiqaradi. Ayniqsa shaxsga doir ma’ lumotlarni tez tarqalishi kiber tahdidlar xavfini ham yana kuchayishiga sabab bo‘ ladi. 13. Deepfake texnologiyalari yordamida sodir etilayotgan jinoyatlar: Sun’iy intelekt yordamida soxta audio va videomateriallarni yaratish va bu texnologiyalardan davlat arboblarini umuman olganda barcha shaxslarni obro‘ sizlantirish, firibgarlik va tovlamachilik kabi g‘ arazli maqsadida foydalanilmoqda. Masalan, 2020-yilda Britaniyada sodir etiilgan holat yuzasidan bir yirik kompaniyasi deepfake orqali tuzilgan https://scientific-jl.com 2 7 3 59-son_4-to