“SHAXS XUSUSIYATLARINI OʻRGANISH” TESTI ASOSIDA DELIKVENT XULQ-ATVOR ANIQLANGAN OʻQUVCHILAR BILAN KORREKSION MASHGʻULOTLAR OLIB BORISH

Аннотация

Voyaga yetmaganlarni orasida noqonuniy xatti-harakatlarni sodir etilishi bu juda achinarli holatlardan hisoblanadi. Delikvent ahloqni yuzaga kelishi sabablari va unga ta’sir etuvchi omillar turlicha bo‘lishi mumkin. Maqolada delikvent ahloqni kelib chiqish sabablari, uni bartaraf etish usullari o‘rganib chiqilgan. Shuningdek mavzu yuzasidan fikrlar bildirilib, taklif va xulosalar berib o‘tilgan Kalit so‘zlar: delikvent, stereotiplar, huquqbuzarlik, shaxsiy omillar, depressiya, oila ta’siri, oiladagi nizolar, ta'limning kamchiligi, ommaviy axborot vositalari. Kirish. Jamiyat taraqqiyoti va rivoji uning o‘sib kelayotgan yosh avlodiga bog‘liqdir. Bugungi kunda shiddat bilan rivojlanib borayotgan zamonimizda o‘smirlarning har tomonlama sog‘lom voyaga yetishi har bir katta avlodning vazifasidir. O‘smirlar o‘rtasida jinoyatchilikni kelib chiqishi sabab va omillari dolzardir. Avvalo delikvent xatti-harakatlari nima? – degan savolga javob bersak. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyat harakatlari yoki ijtimoiy normalarni buzuvchi harakatlar-delikvent axloq sifatida tasniflanadi. Masalan, o'g'irlik, vandalizm, hujum, giyohvand moddalarni iste'mol qilish, uydan qochish, maktabdan qochish. Og'irligi, kichik jinoyatlardan tortib og'ir jinoyatchiliklar bo'lishi mumkin. Noqonuniy xatti-harakatlar ko'pincha ommaviy axborot vositalarida buzg'unchilik yoki mayda o'g'irlik sifatida tasniflangan bo‘lib, huquqbuzarlik huquqiy va ijtimoiy me'yorlarni buzuvchi xatti-harakatlarning keng doirasini o'z ichiga oladi. Bu, birinchi navbatda, yoshlar bilan bog'liq bo'lib, ko'p qirrali sabablar va jiddiy oqibatlarga olib keladigan murakkab masalalardan biri hisoblanadi. Shuni yodda tutish kerakki, huquqbuzarlik faqat ma'lum bir ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda kelib chiqishi yoki etnik kelib chiqishi bilan bog'liq emas. Uning sabablarini tushunish va har tomonlama bartaraf etish huquqbuzarliklarning oldini olish va yoshlarni ijobiy qarorlar qabul qilishiga ko‘maklashish otaonalar va pedagoglar hamda mas’ul vazifani bajaruvchi shaxslarning oldilarida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Inson dunoyga kelganida jinoyatchi yoki huquqbuzar bo‘ib kelmaydi. Huquqbuzarlikni sabablarini o‘rganish jarayonida ijtimoiy me’yorlar va qonunlarni buzuvchi harakatlarni o‘z ichiga olgan jarayonlar nazarda tutiladi. O‘smir nega jinoyat sodir etadi yoki huquqbuzarlikka https://scientific-jl.com 7 7 59-son_3-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali moyil bo‘ladi?- buning sabablari turlicha. Eng birinchi biz oila muhiti ta’sirini ko‘rishimiz mumkin. Bundan tashqari shaxsiy omillar, depressiya, tashvish, ijtimoiy- iqtisodiy, do‘stlar ta’siri, shuningdek internet olamidagi turli yot g‘oyalarni ham ko‘rishimiz mumkin. Shaxsiy omillar: bunda shaxsning psixologik xususiyatlar muhim rol o'ynaydi Agressiya va qoidalarni buzish bilan tavsiflangan xulq-atvori buzilgan bolalarda huquqbuzarlik xavfi yuqori bo‘ladi. Bundan tashqari shaxsiy omillar kognitiv nuqsonlar qaror qabul qilish va muammolarni hal qilish ko'nikmalariga to'sqinlik qilishi mumkin, bu esa yoshlarni tengdoshlarining bosimiga va xavfli tanlovlarga ko'proq moyil bo‘ladi. Depressiya, tashvish va hissiy beqarorlik kabi ruhiy salomatlik muammolari ham huquqbuzarlikka hissa qo'shishi mumkin. Bu sharoitlar yolg'izlik, g'azab va umidsizlikni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa huquqbuzarlik bilan kurashish mexanizmi sifatida namoyon bo'ladi. Bundan tashqari, giyohvand moddalarni suiiste'mol qilish ko'pincha delikvent bilan birga sodir bo'ladi. Giyohvandlik va alkogol o‘smirlarda nafaqar o‘smirlarda balki hammada fikrlashni buzishi, tajovuzkorlikni kuchaytirishi va bu odatni qondirish uchun pulga bo'lgan ehtiyojni keltirib chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida o‘g‘irlik yoki boshqa jinoiy faoliyatga olib kelishi mumkin. Oila ta’siri: Huquqbuzarlik ko‘pincha oiladagi disfunktsiya bilan bog‘liq. Nazorat, hissiy qo‘llab-quvvatlash va aniq chegaralar yo‘qligi bilan ajralib turadigan beparvo ota-onalar yoshlarni o‘zlarini ishonchsiz his qilishlari va uydan tashqarida, deviant tengdoshlar guruhlari orasida bo‘lishiga sababchi bo‘lib qoladilar. Qattiq va jazolovchi ota-onalar ham salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Doimiy tanqid va jismoniy jazo norozilik va isyonni keltirib chiqarishi mumkin, bu esa yoshlarni huquqbuzarliklarga olib keladi. Oiladagi nizolar: bola shaxsida stressli muhitni yaratadi, bu esa yoshlarda sog‘lom kurashish mexanizmlarini rivojlantirishni qiyinlashtiradi. Oiladagi zo‘ravonlikka guvoh bo‘lish bu masalani yanada murakkablashtiradi, chunki zo‘ravonlikka duchor bo‘lgan bolalarning o‘zlari zo‘ravonlik qurboni yoki jinoyatchiga aylanish ehtimoli ko‘proq. Bundan tashqari, ajralish yoki ajralish natijasida buzilgan uylar beqarorlik, hissiy iztirob va ijobiy rol modellarining etishmasligiga olib kelishi mumkin, bu esa delikvetlikga hissa qo‘shishi mumkin. Ijtimoiy va madaniy ta’sirlar: Oiladan tashqari ijtimoiy va madaniy omillar ham bola