PORTLOVCHI MODDALAR EKSPERTIZASIDA TEXNIK- KRIMINALISTIK VOSITALAR YORDAMIDA HAL QILINADIGAN MASALALARNING DOLZARBLIGI

Аннотация

В данной статье анализируется актуальность вопросов, решаемых с помощью технических и криминалистических средств в экспертизе взрывчатых веществ. Освещается применение современных технологий в расследовании преступлений, связанных со взрывчатыми веществами, на основе нормативно-правовых документов Республики Узбекистан и международного опыта. Kalit so‘zlar: portlovchi moddalar, texnik-kriminalistik vositalar, ekspertiza, normativ-huquqiy hujjatlar, xavfsizlik. Ключевые слова: взрывчатые вещества, технические и криминалистические средства, экспертиза, нормативно-правовые акты, безопасность. Kirish: Global xavfsizlik muammolarining ortib borishi portlovchi moddalar bilan bog‘liq jinoyatlarni aniqlash va oldini olish masalasini dolzarb qilib qo‘ymoqda. Bunday jinoyatlarni samarali tergov qilish uchun texnik-kriminalistik vositalardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasida bu borada qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan bo‘lib, ular ekspertiza jarayonlarini tartibga soladi. Mazkur maqolada portlovchi moddalar ekspertizasida texnik-kriminalistik vositalarning o‘rni, ularning qo‘llanilishi va mavjud normativ-huquqiy asoslar tahlil qilinadi. Введение: Рост глобальных проблем безопасности делает актуальной задачу выявления и предотвращения преступлений, связанных со взрывчатыми веществами. Для эффективного расследования таких преступлений важно https://scientific-jl.com 3 0 1 59-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali использовать технические и криминалистические средства. В Республике Узбекистан в этой сфере приняты ряд нормативно-правовых документов, регулирующих процессы экспертизы. В данной статье рассматривается роль технических и криминалистических средств в экспертизе взрывчатых веществ, их применение и существующая нормативно-правовая база. Asosiy qism Portlovchi moddalar ekspertizasining ahamiyati. Portlovchi moddalar bilan bog‘liq jinoyatlar, jumladan, terrorchilik harakatlari, noqonuniy ishlab chiqarish va tarqatish kabi holatlar jiddiy xavf tug‘diradi. Shu sababli, bunday jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda ekspertiza jarayonining aniqligi va ishonchliligi muhimdir. Portlovchi moddalarni aniqlash, ularning tarkibini tahlil qilish va manbalarini aniqlash orqali jinoyatlarning oldini olish va fosh etish imkoniyati oshadi. Texnik-kriminalistik vositalar va ularning qo‘llanilishi Portlovchi moddalar ekspertizasida quyidagi texnik-kriminalistik vositalar qo‘llaniladi: Spektrometriya va xromatografiya usullari: Ushbu usullar portlovchi moddalarni kimyoviy tarkibini aniqlashda qo‘llaniladi. Masalan, gaz xromatografiyasi va mass-spektrometriya yordamida moddalar tarkibi aniqlanadi. Portlovchi moddalarning tasnifi va xususiyatlari Kimyoviy tarkibiga ko‘ra: nitratlar, peroksidlar, organik portlovchi moddalar. Harakat mexanizmiga ko‘ra: shok ta’siri bilan portlaydigan, issiqlik orqali portlaydigan moddalar. Qo‘llanilishiga ko‘ra: harbiy, sanoat va fuqarolik portlovchi moddalar. Portlovchi moddalar yuqori energiyaga ega bo‘lib, ma’lum sharoitlarda tez kimyoviy reaksiyaga kirishadi va portlash yuzaga keladi. Ularning xavfsiz ishlatilishi va nazorat qilinishi muhim ahamiyatga ega. Portlovchi moddalar ekspertizasi tarixi Portlovchi moddalar bo‘yicha dastlabki tadqiqotlar asosan harbiy maqsadlarda olib borilgan. XIX asrda Alfred Nobel dinamitni ixtiro qilganidan so‘ng, sanoat va fuqaro xavfsizligi uchun portlovchi moddalar keng qo‘llanila boshladi. Bugungi kunda zamonaviy ekspertiza texnologiyalari portlovchi moddalarni aniqlashda katta imkoniyatlarga ega. Portlovchi moddalarni aniqlashda zamonaviy texnologiyalar Spektrometriya va xromatografiya – portlovchi moddalar tarkibini aniqlash. Rentgenografiya va infraqizil skanerlash – yashirin portlovchi moddalarni topish. https://scientific-jl.com 3 0 2 59-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Yorug‘lik va elektron mikroskopiya – portlash qoldiqlarini tahlil qilish. Portlash dinamikasini model qilish – portlash jarayonining qayta tiklanishi. Portlash jarayoni va uning oqibatlari Portlash quyidagi bosqichlardan iborat: 1. Bosim ortishi va gaz hosil bo‘lishi 2. Portlash to‘lqini tarqalishi 3. Zarar yetkazish va atrof-muhitga ta’sir Portlovchi moddalarning oldini olish va xavfsizlik choralari Aeroport va jamoat joylarida xavfsizlik tizimlari Portlovchi moddalar bilan ishlashda xalqaro standartlar Huquqni muhofaza qilish organlarining maxsus tadbirlari Dark web va portlovchi moddalar savdosi Dark Web – internetning kuzatuvdan yashirin qismi bo‘lib, anonim tarmoq orqali noqonuniy faoliyat yurituvchi shaxslar tomonidan ishlatiladi. Bu yerda quyidagi noqonuniy faoliyatlar kuzatiladi: Portlovchi moddalar savdosi – noqonuniy bozorlarda portlovchi moddalar va ularni ishlab chiqarish uchun zaruriy komponentlar sotiladi. Anonim to‘lov tizimlari – Bitcoin va boshqa kriptovalyutalar orqali noqonuniy savdo amalga oshiriladi. Maxfiy for