БИЗНЕСДА МОЛИЯВИЙ РИСКЛАР ВА УЛАРНИ БОШҚАРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ.

Аннотация

Мақолада корхоналарида молиявий риск менежменти тизимининг ҳозирги замон хусусиятлари ва муаммолари корпоратив молиявий менежмент нуқтаи-назаридан кўриб чиқилган. Рақобатли бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнларини тезлаштириш ва иқтисодиётда хусусий секторни жадал ривожлантириш устуворлиги кичик бизнес корхоналарида молиявий риск-менежменти тизимини такомиллаштиришнинг концептуал асосларини яратишни талаб этади. Калит сўзлар: бизнес, хусусий сектор, корпоратив молия, бизнес молияси, молияни бошқариш, молиявий менежмент, молиявий риск, менежмент, инқироз. Ўзбекистон Республикасида иқтисодиётни эркинлаштириш ва иқтисодий ислоҳатларни чуқурлаштиришда давлат молияси ва унинг таркибий қисми бўлган молиявий рисклари алоҳида ўрин эгаллайди. Ҳар қандай хўжалик юритувчи субъектлар фаолияти ва уларнинг молиявий операциялари бевосита турли рисклар билан боғлиқдир. Давлат, корхона ва ташкилотлар, тижорат банклари, суғурта компаниялар фаолиятида бир - бирлари билан иқтисодий алоқалар ўрнатиш вақтида вужудга келадиган рисклар даражаси муҳим роль ўйнайди. Шу сабабли хўжалик юритувчи субъектлар бирон бир субъект билан иқтисодий алоқа ўрнатишдан олдин энг аввало бу субъект фаолиятидаги рискли ҳолатларни ўрганишга интилади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда тадбиркорликни ривожлантиришни комплекс қўллаб-қувватлашнинг «узлуксиз занжирини» яратиш бўйича тизимли ишлар амалга ошириб келинмоқда. Шу билан бирга, иқтисодиётнинг янги технология ва инновацияларга асосланган, сифатли ҳамда рақобатбардош маҳсулот ишлаб чиқарувчи бўғини бўлган ўрта бизнесни қўллаб-қувватлаш босқичма босқич йўлга қўйилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 10 ноябрдаги “Кичик ва ўрта бизнесни молиявий қўллаб қувватлаш тизимини такомиллаштириш чора тадбирлари тўғрисидаги” ПФ-193 сонли фармонида кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларининг талаб ва эҳтиёжларидан келиб чиқиб, уларни комплекс қўллаб-қувватлашга қаратилган қорор имзоланган 1. Бизнеснинг иқтисодиётдаги тегишли ўрни ва аҳамиятини таъминлашга алоҳида эътибор қаратилган. Охирги 5 йилда кўрилган чора-тадбирлар туфайли https://scientific-jl.com 1 1 7 59-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Жаҳон банки ва “Бизнес юритиш” халқаро молия корпорацияси рейтингида Ўзбекистон жаҳоннинг 190 та мамлакати орасида 146-ўриндан 76-ўринга кўтарилди. Аксарият корхоналар ўзларининг етарли молиявий ресурсларига эга эмаслар ва қарз ресурсларидан фойдаланиш имконияти чекланган. Инқироз туфайли ёки ўзларининг самарасиз бошқаруви натижасида оғир молиявий аҳволга тушиб қолган йирик корхоналар давлатнинг тезкор ёрдамига таяниши мумкин бўлса, кичик корхоналар бунга эриша олмайди. Бу молиявий риск даражасини кескин оширади ва нафақат вақтинчалик молиявий қийинчиликларга ва ҳатто банкротликка ҳам олиб келади. Кичик корхоналарда молиявий рискларни бошқаришни жорий этиш корхонанинг барча масалаларини ҳал этиши, корхона активлари ва пассивларини оқилона бошқаришга, молиявий рискларни камайтиришга, молиявий ресурсларнинг этарли миқдорда шаклланишини таъминлашга ёрдам бериши керак. Сўнгги пайтларда молиявий рискларни бошқариш кутилаётган даромад ва риск ўртасидаги мувозанатни ўрнатиш ва сақлашнинг муҳим усулига айланди Молиявий менежментда молиявий рискларни бошқариш иқтисод фанининг икки йўналиши кесишмасида шаклланади: молиявий менежмент ва рискларни бошқариш, молиявий воситалар ва усуллар мажмуасини бирлаштиради. Молиявий менежмент доирасида рискларни бошқаришни ажратиб кўрсатиш зарурати тадбиркорларнинг ташқи ва ички бизнес муҳитидаги ноаниқлик шароитида молиявий менежментни такомиллаштириш зарурлигини тушуниши билан боғлиқ ҳолда шаклланди. Молиявий риск-менежмент қисқа вақт ичида корхонани риск шароитида ишлашга мослаштириш, молиявий барқарорликни таъминлаш ва банкротликка олиб келмасдан, ўзгараётган қонун ҳужжатлари ва бошқа экологик шароитларга мувофиқ молиявий-хўжалик фаолиятини ўзгартириш имконини беради. У корхонанинг пул маблағлари қийматини оптималлаштиради ва пул маблағларини такрор ишлаб чиқариш жараёнида иштирок этувчи маблағлар, капитал, уни шакллантириш манбалари ва фаолиятининг айрим соҳаларида юзага келадиган эҳтиёжларнинг умумий баҳосига мос келишини таъминлайди. Шундай қилиб, корхоналарида молиявий риск-менежмент молиявий рисклар даражасини ва уларни келтириб чиқарувчи омилларни таҳлил қилишга қаратилган чора-тадбирлар тизими бўлиб, улар асосида молия ресурслари ва капитални бошқариш сиёсати молиявий барқарорликни, ликвидлиликни ва фаолиятнинг рентабеллигини ошириш мақсадида молиявий рискларни камайтиришнинг молиявий воситалари ва усулларидан фойдаланиш орқали шакллантирилади. Рискларни бошқариш энди молиявий менежментнинг ажралмас ва муҳим қисмига айланди 2. https://scientific-jl.com 1 1 8 59-son_2-to’plam_Aprel-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Риск, чама, ҳодиса, рақобат – бизнеснинг доимий ҳамроҳлари. Баъзилар ишга сармоя киритиш билан, бошқалар эса – ўз мулки билан риск қилади, бу ерда муайян риск