ILK BOLALIK DAVRI PSIXOLOGIYASI

Аннотация

Психология раннего детства-это раздел психологии, изучающий психическое развитие детей в возрасте от 0 до 3 лет. В этот период закладываются основы становления ребенка как личности, его эмоционального и психического развития. Внешняя среда, взаимоотношения с родителями, игровая деятельность, развитие речи-вот некоторые из центральных направлений детской психологии. В раннем детстве у ребенка формируются двигательные навыки, органы чувств, эмоциональные состояния и социальные навыки. Поэтому правильное понимание этого периода и научное его изучение занимает важное место в воспитании ребенка. Данная наука оказывает https://scientific-jl.com/ 1 0 5 43-son_4-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi педагогам, психологам и родителям практическую помощь в эффективном общении с детьми и обеспечении их здорового психического развития. KALIT SOʻZLAR: Ilk bolalik, bolalar psixologiyasi, ruhiy rivojlanish, emotsional o‘sish, nutq rivojlanishi, o‘yin faoliyati, ijtimoiy moslashuv, ota-ona va bola munosabati, shaxs shakllanishi, erta yoshdagi tarbiya. Keywords: early childhood, child psychology, mental development, emotional growth, speech development, game activity, social adaptation, parent-child attitude, personality formation, early age education. Ключевые слова: раннее детство, детская психология, психическое развитие, эмоциональный рост, речевое развитие, игровая деятельность, социальная адаптация, родительско-детское отношение, формирование личности, дошкольное воспитание. Jismoniy o`sish va rivojlanish:Ushbu bosqichda miyada, ayniqsa frontal loblarda, asab tolalarining sezilarli sinaptik oʻsishi va miyelinatsiya hosil boʻlishi kuzatiladi. Masalan, 2 yoshdan 6 yoshgacha boʻlgan davrda miya (inson rivojlaninshinig keyingi bosqichlariga qaraganda) koʻproq rivojlanadi[3]. Miyaning oʻsishi kognitiv qobiliyatlarning oʻsishi bilan birga kechadi. Taxminan, besh yoshlarda (yoki undan ertaroq ham) bolalar ravon gapira boshlaydilar va qoʻllarini, koʻzlarini ongli ravishda boshqara oladilar.Bolalarning jismoniy oʻsishi quyidagi fiziologik qoida boʻyicha rivojlanib boradi: katta muskullar kichik muskullardan oldin rivojlanadi. Katta muskullar yurish, yugurish va boshqa jismoniy faoliyat uchun ishlatiladi. Bu qoʻpol motorli koʻnikmalar deb nomlanadi. Kichik muskullar nozik vosita qobiliyatlari uchun ishlatiladi, masalan, narsalarni olish, yozish, chizish, otish va ushlash kabi. Kognitiv oʻsish va rivojlanish: Jan Piaget tomonidan operatsiyadan oldingi bosqich deb ataladigan bu bosqichda bola qayta-qayta „Nima uchun?“ deb soʻraydi va bu bola bilan munosabatlarni oʻrnatishga yordam beradi. Bola hali mavhum fikrlash operatsiyalarini bajara olmaydi. Bola nima haqida gapirilayotganini koʻra olishi kerak, chunki ular mantiq, xiyonat, tafakkur va hokazo tushunchalarni tushunmaydi. Bu ular tom maʼnoda oʻylashlarini anglatadi: agar bolaga „qorongʻu tushmoqda“ deb uxlash kerakligi aytilsa, ular qanday qilib tun (soʻzma-soʻz) osmondan tushishini soʻrashadi. Shuningdek, ular har bir ob’ektda insoniy xususiyatlarni koʻradilar va yana egosentrizmni ham namoyon qiladilar (egoizm bilan adashtirmaslik kerak!). Tadqiqotlarga koʻra, ular boshqa odamning eʼtiqodi borligini tushunmaydilar va bu yoshdagi bolalar oʻzlari xayol qilgan narsalarni hamma oʻylaydi deb tasavvur qiladilar. Bu davrdagi bolalarda idrok etishning diqqat markazida boʻlish masalasi ham mavjuddir. Ijtimoiy-emotsional oʻsish va rivojlanish: https://scientific-jl.com/ 1 0 6 43-son_4-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Hissiy rivojlanish ifodalar, bogʻlanish va shaxsiyat kabi atamalarni oʻz ichiga oladi[6]. Bolalar qorongʻulikdan va yirtqich hayvonlardan qoʻrqishadi, taxminan uch yoshga toʻlganlarida ular oʻgʻil yoki qiz ekanliklarini payqashadi va shunday harakat qilishni boshlaydilar. Oʻgʻil bolalar odatda koʻproq tajovuzkor boʻlsa, qizlar koʻproq mehribonlik koʻrsatadi. Ushbu bosqichda individual farqlar sezilarli boʻladi. Onaning etnik kelib chiqishi, taʼlim darajasi, farzand koʻrgan yoshi va hatto nechta uka-singillari borligi, shuningdek, qashshoqlik, jazo, tushkunlik va yolgʻiz ona boʻlish kabi omillar bolaning oʻzini tutishi bilan bogʻliq vaziyatlarga juda katta taʼsir oʻtkazadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Aminov. N.(2019).Bola psixalogiya asoslari.Toshkent:”Fan va texnalogiya”nashriyoti. 2. Zokirova.M.(2021).Psixalogiya:Ilk yosh davrida rivojlanish xususiyatlari.Toshkent:O`zMU nashriyoti 3. Vygotskiy.L.S(2003).Bolalarning psixik rivojlanishi.Moskva:Pedagogika. 4. Mahkamova.D.(2020).Ruhiy rivojlanishning ilk bosqichlari.Toshkent:”Yangi asr avlodi”. https://scientific-jl.com/ 1 0 7 43-son_4-to’plam_Aprel -2025