TO’NYUQUQ BITIKDOSHINING TARIXIY AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada "To‘nyuquq" bitikdoshi tarixiy yodgorlik sifatida o‘rganilib, uning yaratilish davri, mazmuni, til xususiyatlari va tarixiy ahamiyati ilmiy tahlil qilinadi. Ushbu bitik orqali qadimgi turkiy xalqning siyosiy va ma’naviy tafakkuri, harbiy strategiyasi va ijtimoiy tuzilmasi haqida muhim xulosalar chiqariladi. Анноция: В данной статье рассматривается надпись "Тоньюкука" как исторический памятник. Анализируются время её создания, содержание, языковые особенности и историческое значение. Благодаря этому источнику можно сделать важные выводы о политическом мышлении, военной стратегии и социальной структуре древнетюркского народа. Annotation: This article analyzes the "Tonyukuk" inscription as a historical monument, focusing on its creation period, content, linguistic features, and historical significance. The study reveals essential insights into the political thought, military strategy, and social structure of the ancient Turkic people Kalit so‘zlar: To‘nyuquq bitikdoshi, O'rxon-Unasoy yozma yodgorliklari, qadimgi turkiy til, siyosiy tarix, falsafa va madaniyat, turk xalqlari, tarixiy ahamiyat, yodgorliklar, qadimgi turk davlati, lingvistik tahlil Ключевые слова: Надпись Тоньюкука, Орхон-Енисейские памятники, Древнетюркский язык, политическая история, философия и культура, тюркские народы, историческое значение, памятники, древнетюркское государство, лингвистический анализ Keywords: Tonyukuk inscription, Orkhon-Yenisey monuments, Old Turkic language, political history, philosophy and culture, turkic peoples, historical significance, monuments, ancient Turkic state, linguistic analysis Turkiy xalqlarning qadimiy yozma yodgorliklari orasida "To‘nyuquq bitikdoshi" alohida o‘rin tutadi. Bu bitik Markaziy Osiyo tarixini, qadimgi turkiylarning ijtimoiy-siyosiy hayotini va dunyoqarashini o‘rganishda muhim manba https://scientific-jl.com/ 3 0 2 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi hisoblanadi. Ushbu maqolada To‘nyuquq bitikdoshi yaratilgan tarixiy sharoit, uning mazmun-mohiyati va ilmiy jihatlari tahlil qilinadi1. Bitikdoshlikning yaratilish tarixi To‘nyuquq bitikdoshi VIII asrda, ya’ni Qadimgi Turk xoqonligi davrida yaratilgan. Ushbu yozuv hozirgi Mo‘g‘uliston hududidagi Orxon daryosi bo‘yida topilgan. U toshga o‘yib yozilgan bo‘lib, qadimgi turkiy run yozuvida bitilgan. Bitikda voqealar ishtirokchisi bo‘lgan To‘nyuquq shaxsan o‘z hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi. Bu esa uni nafaqat tarixiy, balki avtobiografik ahamiyatga ega yodgorlikka aylantiradi. To‘nyuquq – davlat arbobi va sarkarda To‘nyuquq – turkiy xalqlar tarixida muhim shaxs. U Ikkinchi Turk xoqonligining nufuzli maslahatchisi, sarkarda va donishmandi bo‘lgan. Bitikda u o‘zining Bilga xoqon va Kultegin bilan birga yuritgan siyosiy-ijtimoiy faoliyatini, urushlarda erishgan g‘alabalarini hikoya qiladi. Uning davlat boshqaruvidagi roli va donoligi Turk davlatchiligi tarixida muhim iz qoldirgan.2 Bitikdoshlik mazmuni va tili To‘nyuquq bitikdoshi mazmunan juda boy. Unda turk xalqining boshdan kechirgan qiyinchiliklari, ichki va tashqi dushmanlarga qarshi kurashi, urush strategiyalari, xalqni uyg‘otish va birlashtirish yo‘lidagi sa’y-harakatlar yoritilgan. Til jihatidan qaralganda, bitik qadimgi turkiy tilning yorqin namunasi hisoblanadi. Uning sintaksisi, leksikasi va uslubiy vositalari zamonaviy turkiy tillar rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. Ilmiy tadqiqotlar va bugungi ahamiyati To‘nyuquq bitikdoshi ustida ko‘plab olimlar tomonidan tadqiqotlar olib borilgan. Ayniqsa, V. Tomsen, S. Malov, A. M. Shcherbak kabi tadqiqotchilar uni o‘rganishda muhim hissa qo‘shganlar.3 Hozirgi kunda bu bitik faqat tarixchilar emas, balki tilshunoslar, madaniyatshunoslar va antropologlar uchun ham muhim manba hisoblanadi. Undagi qadimiy turk madaniyati, urf-odatlari, diniy qarashlari haqida ma’lumotlar mavjud. Bitikdoshning yaratilish tarixi va arxitekturasi "To'nyuquq" bitikdoshi 712-716-yillar oralig'ida, To'nyuquqning o'zi tomonidan yozdirilgan. U marmar toshga o'yib yozilgan bo'lib, 62 satrdan iborat. Bitik ikki to'rt qirrali tosh ustunga yozilgan bo'lib, janubiy ustun balandligi 170 cm, shimoliy ustun esa 160 cm. Ulan-Bator shahridan 66 km janubi-sharqda joylashgan To'nyuquqning shaxsi va faoliyati 1 1. Tomsen V. Orxon yozuvlari haqida. Sankt-Peterburg, 1893 2 2. Nauchniyimpuls.ru. “Историко-лингвистический анализ надписи Тоньюкука”, 2023 3 3. Fayllar.org. Erkinov M., Mirzayev B. “To‘nyuquq yodgorligining o‘rni va ahamiyati”, 2023. https://scientific-jl.com/ 3 0 3 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi To'nyuquq taxminan 645-726-yillar oralig'ida yashagan. U Eltarish xoqonning maslahatchisi va sarkardasi bo'lib, Ikkinchi Turk xoqonligining shakllanishi va yukshalishida muhim rol o'ynagan. Bitikda To'nyuquq o'zining harbiy yurishlari, siyosiy qarorlari va xalqni boshqarishdagi donoligi haqida hikoya qilinadi.4 Falsafiy va ma'naviy asoslar Bitikda To'nququq o'zining xalqig