TURKIYLARNING ETNIK KELIB CHIQISH TARIXI

Аннотация

One of the largest ethnic groups in the world is the Turkic peoples. Their history of origin dates back to ancient times. In our article, we would like to focus on the history of the ethnic formation of the Turkic peoples. Keywords: Altai, Seljuks, Kipchaks, Oghuz, Western Turks. Uzbeks, ancient Turks, belief in the religion of shamanism Аннотация: Одной из крупнейших этнических групп мира являются тюркские народы. История их происхождения восходит к глубокой древности. В нашей статье мы хотели бы остановиться на истории этнического формирования тюркских народов. Ключевые слова: Алтай, Сельджуки, Кыпчаки, Огузы, западные тюрки. Узбеки, древние тюрки, шаманизм Turkiylar jahondagi eng qadimiy va doimiy xalqlardan biridir. Bu katta milliy jamoa bo‘lib, uning tarixi to‘rt ming yildan oshadi. Turk, turkiylar - jahondagi eng yirik etnoslardan birining nomi. Turk so‘zining ma’nosi “baquvvat”, “barkamol”, “odil” degan ma’nolarni anglatadi. Umuman olib qaraganda, turk atamasiga doir turli farazlar, talqinlar mavjud. Ular orasida turk atamasini Avestanning “tur”lar bilan bog‘liq -k qo‘shimchasini ko‘plik qo‘shimchasi, deb tushuntiradi. A.H. Kononov turk so‘zini “tur” so‘ziga bog‘lab, “hurmatga sazovorlar uchun yuqoridagi o‘rin”, “o‘choq oldidagi hurmatga loyiq joy”, “qonun, qoida, odat” kabi talqin qiladi.[1] I.V. Rak esa turk so‘zini hind-yevropa til umumilliyligi bilan bog‘lab yovvoyi “ho‘kiz-tur” orqali izohlaydi.[2] V.P. Yaylenko Yensey ketlari tilida turk so‘zi “toza, pokiza” deb tushuntiradi.[3] Turkiy xalqlar haqida Xitoy manbalarida “turk-turkyut-turkyu” kabi nomlar bilan atalgan. Ularni etnik kelib chiqishini Xitoyning shimoliy-g‘arbida joylashgan Oltoy etaklari bilan bog‘laydi. Bunday qarashlar turkiy xalqlarning asl makonlari haqidagi tasavvurlarini juda tor qilib ko‘rsatadi. Shu bilan birgalikda Xitoy Oltoydagi vaziyat bilan yaqindan tanish bo‘lgan. Ammo mil.avv. I ming yilikdayoq https://scientific-jl.com/ 1 9 4 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi turkiy xalqlarning O‘rta Osiyo, Volgabo‘yi, Don Kuban havzalari, Shimoliy Kavkaz, Janubiy Rus cho‘llari - to Dunaygacha hududlarda kechgan etnik jarayonlardan bexabar edi. Turkiylarni shimolda xavf solib turuvchi kuch sifatida qaragan.[4] Turkiy xalqlarining vatani qayerda degan savolga olimlar o‘z fikrlarini bildirishgan. Klaprot va Vamberi turkiylar tarixini xitoy manbalariga tayanib, Oltoy tog‘larining etaklari turkiy xalqlarining vatani deb atashgan.[5] Taniqli turkolog Radlovning yozishicha, bu hudud Oltoyning sharqidagi hozirgi Mo‘g‘uliston hududini qamrab olgan. Ramstedt turkiy va mo‘g‘ul tillarining o‘xshashligiga asoslanib, turklar Mo‘g‘ulistondan kelib chiqqan deb taxmin qilgan. O‘rta Osiyodagi turkiylar tarixi bo‘yicha taniqli mutaxassis Bartold Mo‘g‘uliston hududidagi mintaqani turkiy xalqlarning vatani, deb hisoblaydi. Bugungi kunda bu qarashlar eskirgan va ko‘rib chiqilayotgan hududni kengaytirish kerak Lingvistik va arxeologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turkiy xalqlarning vatani Oltoy tog‘larining g‘arbiga cho‘zilgan. Vengriyalik taniqli sharqshunos-turkolog Nemetning fikricha, turkiy xalqlar vatani bugungi Qozog‘iston hududida, ya’ni, Oltoy va Ural tog‘lari oralig‘ida bo‘lishi kerak. Sibir va Oltoy tog‘larining janubiy viloyatlarida olib borilgan arxeologik va etnografik tadqiqotlar davomida turkiy xalqlarning qadimiy hududlari bilan bog‘liq ba’zi natijalarga erishilgan. Sovet davrining taniqli arxeolog-tarixchi olimi S.V.Kiselev (1905-1962 yy)ning «Sibirning eng qadimgi tarixi» (1951 y) asarida ta’kidlanganidek, «g‘or rasmlari» va Baykal ko‘li shimolida, Lena daryosi quyilishi va (Yettisuv) Semireche mintaqasida topilgan arxeologik topilmalar bu yerlarning qadim zamonlardan beri saqlanib qolgan etnik xususiyatlarini aks ettiradi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, turkiy jamoalarning birinchi turar joylari Oltoy tog‘lari hududida bo‘lgan. Tyan-Shan va Oltoy tog‘lari orasida yashagan turklar Oltoy xalqlari qatoriga kiradi Qadimgi Sibir tarixi" asarida (1951) ta'kidlanganidek, Baykal ko'lidan shimolda, Lena daryosi va Semirechye mintaqasida topilgan "g'or rasmlari" va arxeologik topilmalar bu yerlarning etnik xususiyatlarini aks ettiradi va qadim zamonlardan beri saqlanib qolgan. Tarixiy manbalarga ko'ra, turkiy jamoalarning birinchi turar joylari Oltoy tog'lari hududida bo'lgan. Tyan-Shan va Oltoy tog'lari orasida yashagan turklar Oltoy xalqlari qatoriga kiradi. O'rta Osiyo hududlarida yashagan turkiy xalqlar, geografik va ijtimoiy hayot sharoitlarining o'zgarishi tufayli bu yerlarni tark etishga majbur bo'lgan. Yangi hududlarda turklar ko'plab mustaqil davlatlarga asos soldi. Turklarning birinchi ko'chish oqimlari qaysi davrga to'g'ri kelishi aniq ma'lum emas, lekin u miloddan avvalgi I ming yillik boshlarini o'z ichiga oladi deb ishoniladi. Katta ko'chirish natijasida turklar Kaspiy dengizining janubi va Eron tog'lari orqali o'tib (ularning ba'zilari Eronda qoldi) Mesopotamiyaga tushib, u yerdan Suri