MINERAL O'G'IT ME'YORLARI VA NISBATLARINING MOSH O'SIMLIGI RIVOJLANISH DAVRIGA TA'SIRI.

Аннотация

The article studies the effect of rates of application of mineral fertilizers and their ratios on different phases of development of cowpea (Vigna radiata) plants. The study analyzes the effect of the optimal amount of basic fertilizers such as nitrogen, phosphorus and potassium, as well as their ratios on the vegetative growth, flowering and fruit setting stages of mung bean. It also reveals physiological changes, yield and quality differences observed as a result of increasing or decreasing fertilizer rates. The article provides scientific and practical recommendations aimed at forming an effective fertilization system for mung bean cultivation, improving agronomic measures and ensuring environmental sustainability. Keywords: mung bean, mineral fertilizers, fertilizer rates, fertilizer ratios, development stages, yield, agronomic practices, environmental sustainability. Kirish. Qishloq xo‘jalik ekinlari orasida mosh (Vigna radiata) yuqori oziqlanish qiymati va qisqa vegetatsiya davri bilan ajralib turadigan dukkakli o‘simliklardan biridir. Mamlakatimizda mosh yetishtirish hajmini oshirish, uni eksportbop mahsulotga aylantirish bo‘yicha izchil choralar ko‘rilmoqda. Shu nuqtai nazardan, mosh ekinining agrotexnikasi, xususan, uni o‘g‘itlash tizimini ilmiy asosda takomillashtirish dolzarb masalalardan biridir. O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan mineral o‘g‘itlar (azot, fosfor, kaliy) me’yor va nisbatlarining to‘g‘ri tanlanishi nafaqat hosildorlikka, balki mahsulot sifatiga ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Mosh o‘simligining har bir fenologik bosqichida oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyoji har xil bo‘lganligi sababli, har bir davrga mos o‘g‘itlash strategiyasini ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keladi. Ushbu maqolada mosh o‘simligi rivojlanish davrlarida mineral o‘g‘itlar me’yorlari va nisbatlarining ta’sirini o‘rganish, optimal o‘g‘itlash usullarini aniqlash va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish maqsad qilingan.So‘nggi yillarda yer resurslaridan oqilona foydalanish, hosildorlikni oshirish va tuproq unumdorligini saqlab qolish dolzarb vazifalardan biriga aylangan. Ayniqsa, dukkakli ekinlar orasida biologik azot to‘plash xususiyatiga ega bo‘lgan mosh ekini tuproq tarkibini yaxshilash, almashlab ekish tizimini samarali tashkil etish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, mosh ekinining yuqori hosildorligini ta’minlashda o‘g‘itlashning ilmiy asoslangan tizimini ishlab chiqish o‘z dolzarbligini yo‘qotmayapti. Mosh o‘suv davri davomiyligiga mineral o‘g‘itlar qoldiqlarining ta`siri, kun (och tusli bo‘z tuproqlar sharoitida, 2012-2014 y.y., o‘rtacha) 1-jadval https://scientific-jl.com/ 6 1 43-son_3-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi № T va a r j i r a ib n a tl ari U - n i b c h i q i s h b a r g h i q a r i s h i b a r g - h i q a r i s h ‘ u n c h a l a s h G - ‘ u n c h a l a s h u l l a s h G - m u e v l l a a s h i o s i l q i l i s h M e v a h o s i l - o ‘ i l r i t s a h c h a i s h i s h O ‘ r t a c h a - t o i s ‘ l h i q i s h i s h i s h A d a m v r a i l , u n 6 c 6 c g g h q p p p k 1 O‘g‘itsiz 21 7 6 10 15 18 77 2 N R K 21 7 6 10 16 18 78 150 70 50 3 N R K (st) 21 7 6 10 16 19 79 180 90 60 4 N R K 21 7 6 11 16 19 80 210 105 70 5 N R K 21 7 6 11 16 19 80 210 120 80 6 N R K 21 7 6 11 16 20 81 210 135 90 7 N R K 21 7 6 12 17 20 83 210 150 100 Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘simlikning har bir rivojlanish fazasida oziq moddalarga bo‘lgan ehtiyoji o‘zgaradi. Masalan, vegetativ o‘sish davrida azot elementiga talab yuqori bo‘lsa, gullash va hosil bog‘lash bosqichida esa fosfor va kaliy elementlari muhim ahamiyat kasb etadi. Shu sababli har bir bosqichga mos mineral o‘g‘it me’yorlarini belgilash nafaqat o‘simlik fiziologiyasini qo‘llab-quvvatlaydi, balki tuproqdagi ortiqcha tuzlanish va ekologik muammolarning oldini olishga xizmat qiladi. Shunday ekan, mosh o‘simligining har bir fenologik bosqichida mineral o‘g‘itlarning optimal me’yori va nisbatlarini aniqlash, bu orqali ekinning umumiy rivojlanish sur’atini, hosildorligini va sifatini oshirish masalalari ushbu ilmiy maqolaning asosiy yo‘nalishini tashkil etadi.Tadqiqotlarimizdan olingan natijalar ham (1-jadval) ushbu qonuniyatni tasdiqladi. Xulosa. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ldiki, mosh o‘simligining har bir rivojlanish bosqichida mineral o‘g‘itlarga bo‘lgan ehtiyoj har xil bo‘lib, o‘g‘it me’yorlari va nisbatlarining to‘g‘ri tanlanishi o‘simlikning sog‘lom o‘sishi, samarali gullashi va yuqori hosil berishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.Masalan,mineral o‘g’itlarning me’yor va nisbatlari oshirib borilgan sayin o‘simliklarning vegetatsiya davri uzayib boradi.Tajribalarimizda ushbu ko‘rsatgich 5 kunni tashkil etdi. Azotli o‘g‘itlarning vegetativ o‘sish bosqichida, fosfor va kaliyli o‘g‘itlarning esa gullash va meva bog‘lash davrlarida qo‘llanilishi ayniqsa samarali ekani aniqlandi. Shuningdek, optimal o‘g‘it me’yorlari agroekol