Многозначность тюркского языка в «Мукаддамату-л-Адаб» Махмуда Замахшари

Аннотация

“Муқаддамату-л-адаб” асарида туркий тилга мансуб жуда катта сўз бойлиги мавжуд. Асарнинг турли давр ва ҳудудларга мансуб қўлёзмаларида бир-биридан фарқ қилувчи туркий лексикани кўриш мумкин. Айниқса, туркий феълларнинг кенг полисемантик қаторлари берилган. Жумладан, туркий тилдаги йан- ўзагидан ясалган феълларнинг 10 дан ортиқ маъно хусусиятлари кўрсатилган. Улардан “мурожаат қилмоқ”, “чиқармоқ”, “қайтмоқ”, “ўгирилмоқ”, “дўқ қилмоқ”, “хавф солмоқ”, “қайта ўгирмоқ”, “ағдармоқ, кесиб ташламоқ” маънолари бугунги тилимизда сақланиб қолмаган. Таянч сўз ва иборалар: “Муқаддамату-л-адаб”, рисола, кўптилли луғат, сўзлик, туркий қатлам, феъллар сўзлиги, йан- ўзагидан ясалган феъллар, маъно хусусиятлари. Аннотация. “Мукаддамату-л-адаб” содержит богатый лексический пласт тюркского языка. В рукописях, переписанных в различные века и территориях можно заметить отличающуюся друг от друга тюркскую лексику. Особенно богатая полисемия тюркских глаголов. В частности тюркские глаголы, образованные от основы йан- выражают более 10 смысловых оттенков. Из них – смысловые оттенки, как «обращаться», «выводить», «возвращаться», «поварачиваться», «угрожать», «переворачивать», «свалить, вырубить» не сохранены в современном узбекском языке. Опорные слова и выражения: «Мукаддамату-л-адаб», брошюра, многоязычный словарь, словник, тюркский пласт, глагольная лексика, глаголы, образованные от корня «йан-», особенности содержания. Summary. There are a number of word riches of the Turkic language in “Muqaddamatu-l-adab”. Turkic lexics can be seen in the manuscripts of the work, related to the different period and territories, and they differ from each other. Especially, the vast polysemantic lines of the Turkic verbs are given here. In particular, more than 10 meaning peculiarities of the verbs formed with the root of “yan” in the Turkic language are presented in this article. The meanings of the verbs such as “to address”, “to take out”, “to return”, “to turn”, “to threat”, “to danger”, “to invert”, “to knock down, cut down” are not maintained in our present language. Keywords and expressions: Mahmoud Zamahshari, “Muqaddamatu-l-adab”, the risale, multulingual dictionary, dictionary, Turkic-originated words, the verbs formed by the root of “yan”, the features of meanings. 5 S H A R Q M A S H ’ A L I Маҳмуд Замахшарий илмий меросининг йан- ўзагидан ясалган сўзлар ва уларнинг катта қисмини грамматик рисолалар ва луғат- маъно хусусиятларини келтириш мақсадга лар ташкил этади. Дунё олимлари томонидан мувофиқ деб топдик. эътироф этилган асарлар сирасида “Муқад- “Муқаддамату-л-адаб” матнида энг кўп дамату-л-адаб” асарининг алоҳида ўрни бор. У учраган ва мазмун доираси кенг феъллардан ўзига хос асар бўлиб, бу каби асарлар маъна- бири йан- ўзагидан ясалган феъллар ҳисоб- вий меросимиз хазинасида жуда ҳам кам ланади. Улар луғатнинг феъллар қисмида учрайдиган ўта нодир манбалар сирасига ки- 69 маротаба қўлланилган ва қуйидаги ради. Унинг ўзига хослиги, ўз даври илм-фани маъноларни англатган: доирасидаги сўз ва истилоҳларни жамлаши 1) қайтиб келмоқ, қайтиб тушмоқ, қайтмоқ: билан бирга, давр илмий тили бўлган араб тили “Йанди хатуниға”1 [кейинги ўринларда ҳақида зарур маълумотларнинг берилиши “МАА” кўринишда берилади] – “хотинига билан ўлчанади. Мустақил грамматик рисола- қайтди”. Ёрдамчи нусхаларда бу феъл қай- лар сифатида мусулмон мамлакатлари таълим тарди феъли билан ифодаланган, қиёсланг: тизимини забт этган бу манбаларнинг бир неча “ражъат қилди ъавратни қайтарди”2 [кейин- юзлаб қўлёзмалари мавжуд. Ҳозирга қадар ги ўринларда “МАБ” кўринишда берилади], “Муқаддамату-л-адаб”нинг дунё қўлёзма фонд- (МАВ.106а.5) “хатунлиқ(қа) қайтарди тиши- ларидаги 70 га яқин фақатгина сўзлик ни талақдин сўнг”3 [кейинги ўринларда қисмлари киритилган нодир қўлёзмалари аниқ- “МАВ” кўринишда берилади]. “МАВ” қўл- ланган. Уларнинг 20 га яқини таркибига туркий- ёзмадаги таржима тавсифий бўлиб, у арабий ўзбекча сўзлик киритилган. Шу нуқтаи назардан -ражаъа-л-марата иборасининг тўлиқ маз- Маҳмуд Замахшарий мазкур асари билан тур- мунини, яъни “аёлни талоқдан сўнг хотин- кийшунослик, ўзбек тили луғат бойлигини ўрга- ликка қайтарди” маъносини англатади. Шу- нишга катта ҳисса қўшган. Лекин асарнинг нингдек, -ражаъа феълининг “яна қайтмоқ, туркий-ўзбекча сўзлик киритилган манбалари янгидан қайтармоқ”4 маънолари ҳам бор. ҳали жамланмаган ва матнлари қиёсий ҳамда Шуларни назарда тутиб биз ҳар уччала қўл- туркий сўзликнинг ададий миқдори ва маъно ёзмадаги туркий сўзликни араб тилидаги хусусиятлари тадқиқ этилмаган. Бу, албатта, феъл мазмунига мутаносиб деб хулоса қил- шарқшунос олимларимиз олдида турган катта дик. Лекин таянч нусхасидаги феълнинг ва долзарб масалалардан ҳисобланади. умумий маъноси тўғри англашилган бўлса- Маълумки, Тошкент давлат шарқшунос- да, унинг нозик фарқи айнан “талоқдан лик институти ҳузуридаги Абу Райҳон Беру- сўнг” қайтарилганлиги сезилмайди. Н. Поп- ний номидаги Шарқ қўлёзмалари марказида пенинг луғатида эса мазкур йанди хатуниға “Муқаддамату-л-адаб” нин