Вопросы научного наследия Махмуда Замахшари

Аннотация

Ушбу мақолада мамлакатимизда Маҳмуд Замахшарий илмий меросининг тадқиқ этилиши ёритилган. Айни пайтда Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқ қўлёзмлари маркази фондида сақланаётган Маҳмуд Замахшарий ноёб қўлёзма ва тошбосма асарлари ҳақида маълумотлар берилган. Таянч сўз ва иборалар: Замахшарий, қўлёзма, тошбосма,” Муқаддамату-л-адаб”, “Кашшоф”. Аннотация. Данная статья посвящена изучению научного наследия Махмуда Замахшари в нашей стране. Автор также приводит данные о ценных рукописных и литографических источниках Махмуда Замахшари, хранящихся в фонде Центра восточных рукописей имени Абу Райхана Беруни. Опорные слова и выражения: Замахшари, рукопись, литография, «Мукаддамат-аль-адаб», «Кашшаф». Summary. This article is devoted to the study of the scientific heritage of Mahmoud Zamahshari in our country. As well, the author gives information about valuable manuscripts and lithographic sources by Mahmoud Zamahshari stored at the Fund of the Center for Oriental Manuscripts named after Abu Rayhan Biruni. Keywords and expressions: Zamahshari, manuscript, lithography, Mukaddimat al-adab, “Kashshaf”. Аждодларимиз босиб ўтган ҳаёт йўллари, эришилган билимларни, ўтмишда, жумла- ибратли фаолияти ҳамда уларнинг илмий- дан, ўрта асрлар Шарқида амалга оширил- маънавий меросини ўрганиш бўйича Тош- ган оламшумул кашфиётларни чуқур ўз- кент давлат шарқшунослик институтида ил- лаштирмасдан туриб на илм-фанда, на мий изланишлар амалга оширилмоқда. Инс- бошқа соҳаларда янги, янада юксак марра- титут ҳузуридаги Абу Райҳон Беруний но- ларни забт этиб бўлмайди. Биз келгуси фао- мидаги Шарқ қўлёзмалари маркази фаолия- лиятимизда ҳам айни шу тамойилга қатъ- ти бевосита илмий соҳага қаратилган. Мар- ий амал қиламиз”1. каз олдига масъулиятли вазифалар қўйилган. Ҳозирги кунда марказ олимлари ва тад- Хусусан, аждодларимиз томонидан яра- қиқотчилари Абу Райҳон Беруний, Абу Али тилган улкан бебаҳо илмий-маънавий мерос ибн Сино, Имом Термизий, Ҳаким Терми- – ноёб қўлёзма манбаларни тадқиқ этиб, зий, Абул Муъин Насафий каби алломалар уларни илмий истифодага киритиш. Шу- ҳаёти ва фаолияти, илмий-маънавий мероси нингдек, жаҳон маънавий хазинасига бебаҳо устида тадқиқот ишлари олиб борилмоқда. Ўз навбатида, Маҳмуд Замахшарийнинг дурдоналар бўлиб қўшилган ўтмиш мероси- кўплаб қўлёзма ва тошбосма асарлари мар- миздан унумли фойдаланиб, уни ёш авлод каз қўлёзмалар фондида сақланмоқда. Тад- тарбияси учун йўналтириш. қиқотчиларнинг фикрича, аллома қаламига Ўзбекистон Республикаси Президенти Ис- лом Каримов “Ўрта асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ривожидаги 1 www.uza.uz. Президент Ислом Каримовнинг “Ўрта роли ва аҳамияти” мавзуидаги халқаро кон- асрлар Шарқ алломалари ва мутафаккирларининг тарихий мероси, унинг замонавий цивилизация ри- ференциянинг очилиш маросимида таъкидла- вожидаги роли ва аҳамияти” мавзуидаги халқаро кон- ганидек, “Барчамиз яхши тушунамизки, ференциянинг очилиш маросимидаги нутқидан. 3 S H A R Q M A S H ’ A L I мансуб 66 та асардан қирқтаси аниқланган Шунингдек, Маҳмуд Замахшарий илмий- ва жаҳон қўлёзма фондларида мавжуд. маънавий мероси юзасидан тарих фанлари Маҳмуд Замахшарий адабиётшунослик, лу- доктори Убайдулла Уватовнинг қатор ри- ғатшунослик, тилшунослик, ислом илмлари, сола ва мақолалари эълон қилинган2. Ўз навбатида, Тошкент ислом университети аруз, мантиқ каби қатор фанларга бағишланган катта ўқитувчиси, тажрибали арабшунос, асарлар яратган. Мамлакатимиз олимлари марҳум Абдуҳафиз Абдужабборов аллома- томонидан Маҳмуд Замахшарий илмий мероси нинг араб тили грамматик қоидаларига оид бўйича тадқиқотлар қилинган. Аллома асар- “Ал-Унмузаж” асари3ни нашрга тайёрлага- лари юзасидан олиб борилаётган изланишлар нини алоҳида қайд этиш лозим. Бу рисола- ичида Тошкент ислом университети прорек- дан ҳозирги кунда талабалар ўқув қўлланма тори, филология фанлари доктори, профессор сифатида фойдаланмоқда. Айни пайтда ун- Зоҳиджон Исломовнинг тадқиқотларини ало- дан араб тилини ўрганувчилар ҳам истифода ҳида таъкидлаш жоиз. Жумладан, у Замахша- этишлари мумкин. рийнинг “Муқаддамату-л-адаб”, “Ал-Каш- Ўз навбатида, Замахшарий илмий мероси билан ҳозирги кунда Тошкент давлат шарқ- шоф” ва бошқа кўплаб асарлари ҳамда улар- шунослик институти доценти ф.ф.н. М. Но- нинг қўлёзма нусхаларини ўрганган. сирова, ёш тадқиқотчилар Ш. Мирзиётов, Маълумки, “Муқаддамату-л-адаб” Маҳмуд С. Қосимовалар илмий изланишлар олиб бо- Замахшарийнинг дунё олимлари эътиборини ришмоқда. тортган муҳим асарларидан биридир. Ўзбекис- Маҳмуд Замахшарийнинг ички дунёси, тонлик олимлар орасида академик Алибек Рус- инсонни комиллик сари етакловчи одоб- тамов биринчилардан бўлиб Маҳмуд Замах- ахлоқнинг юксак намуналари билан йўғрилган шарий ва унинг “Муқаддамату-л-адаб” асари ғоялари унинг “Атвоқу-з-заҳаб фи-л-мавоъиз ҳақида маълумот берган1. Шарқшунос олим, ва-л-хутаб” (“Ўгит ва насиҳатларнинг олтин марҳум Масъудали Ҳакимжонов “Маҳмуд шодалари”), “Навобиғу-л-калим” (“Нозик ибо- Замахшарийнинг “Муқаддамату-л-адаб” асари-