ATMOSFERA HAVOSINING QO’YILADIGAN GIGIYENIK TALABLAR VA IFLOSLANISHINING OLDINI OLISH GIGIYENIK CHORA TADBIRLARI.

Аннотация

Insoniyat, qolaversa barcha jonivorlar uchun zarur bo'lgan atmosfera havosini asosan ikki manba ifloslantiradi: birinchisi tabiiy omillar bo'lsa, ikkinchisi inson faoliyatining mahsuli hisoblanuvchi antropogen manbalardir. Atmosfera havosini ifloslantiruvchi tabiiy omillarga vulqonlarning otilib chiqishi, tog' jinslarining yemirilib, shamol yordamida atrofga tarqalishi, o'rmonlarga o't ketib, undan paydo bo'ladigan zararli omillarning atrof-muhitga yoyilishi kabi tabiiy omillarni misol qilib ko'rsatish mumkin. Kalit so’zlar: Antropogen ifloslanishlar, aviatsiya transporti, kam chiqindili korxonalar. Kirish:Antropogen ifloslanishlar asosan sanoat korxonalari, avto va havo transportla ri, tem iry o‘1, suv tran sporti chiqindilarining atm osfera havosiga tushishi natijasida vujudga keladi. So‘z atmosfera havosining ifloslanishi haqida borar ekan, bu o'rinda N . Vernadskiyning «Biosfera» nomli kitobidan quyidagi iboralarni keltirish o ‘rinli b o iadi: «Inson atrof-muhit o'zining har tomonlama ta ’sir etishi bilan boshqa tirik organizm lardan ancha farq qiladi. Bu farq inson hayotining ibtidosida katta edi, vaqt o ‘tishi bilan ular orasidagi farq yanada kattalashdi». Darhaqiqat, inson o‘zining hayotiy faoliyati bilan tabiatga ta’sir o‘tkazmoqda. Transport vositalarining kundan- kunga ko ‘payib borishi, qudratli mexanizmlarning yaratilishi va undan keng kolam d a foydalanish saxovatli tabiatga , shu jumladan atmosfera havosiga salbiy ta ’sir ko‘rsatmoqda, uning buzilishiga sabab bolmoqda. Uzoq vaqtlardan beri yerosti qazilma boyliklaridan hisoblanm ish toshko'mir asosiy yoqilg'i bolib kelgan. Ulkan sanoat korxonalari qurilishida, uylarni isitishda hali ham toshko'mirning salmogl baland. Hozirda hayotimizning turli jabhalarida toshko‘mir bilan bir qatorda torf, neft, neft mahsulotlari, gaz, hatto atom energiyasi ishlatilmoqda. Ko‘rinib turibdiki, hozirda atrof-muhitni, shu jumladan atmosfera havosini ko‘pdan -ko‘p sanoat korxonalari, avtotransport vositalari, qolaversa turmushimizning ko‘pgina jabhalarida foydalanilayotgan kimyo sanoati chiqindilaridan ifloslanishik ishchilar salomatligiga zarar yetkazmoqda. Doimiy ravishda atmosfera havosini ifloslantiruvchi vositalarga sanoat korxonalari va energiya ishlab chiqaruvchi obyektlar kirsa, harakatdagi ifloslantiruvchilarga avtomobil, tem iryo‘l va aviatsiya transporti vositalari kiradi. https://scientific-jl.com/ 2 8 43-son_1-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Amerika Qo‘shma Shtatlarida ham atmosfera havosini ifloslantirishda sanoat korxonalari va energiya ishlab chiqarish obyektlari salmoqli o‘rin tutadi. Jumladan, mazkur obyektlardan chiqadigan changlar-76,8 foiz, oltingugurt oksidi - 96 foiz, azot oksid - 44,5 foiz, karbonat oksidlari - 13,3 foiz, uglevodorodlar - 14,4 foizni tashkil qiladigan b o 'lsa , h arak atd ag i ifloslantiruvchi m anbalardan chiqadigan changlar - 5,5 foiz, oltingugurt oksidlari -1,3, uglevodorodlar - 60 foiz, azot oksidi - 49,1 foizni tashkil etadi. Atm osfera havosini ifloslantiruvchi m anbalar kim yoviy m oddalar tarkibiga qarab noorganik va organik gazlarga ham da aerozollarga bo‘linadi. Qora va rangli metallurgiya korxonalari a tmosfera havosini ifloslantiruvchi asosiy manbalardan hisoblanadi. Ulkan, kompleks holda qurilgan korxonalar turli sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaradi. Bunday inshootlar ma ’danlarni qazib olish, unga ishlov berish, koks ishlab chiqarish va boshqa mahsulotlarni yetkazib berish bilan shug‘ullanadi. Insoniyat hayotida katta ahamiyat kasb etadigan cho‘yan, po‘lat va yana boshqa turdagi metallardan yasalgan mahsulotlar ana shu katta sanoat korxonalarida ishlab chiqariladi. Texnologik jarayonlarda atmosfera havosiga chang, qurum va bir qancha zaharli gazlar ajralib chiqadi. Sanoat va qishloq xo'jalik mahsulotlari ishlab chiqarishda juda yuqori harorat kerak bo‘ladi. Yuqori harorat bilan ma’danlar eritilganda, ularga ishlov berilganda juda ko‘p chiqindi paydo bo'ladi. Shuni ham ta’kidlash joizki, ulkan metallurgiya kombinatlarida bir kunda hosil bo'ladigan umumiy chang miqdori 350-600 tonna, ajraladigan sulfit angidrid 600-1800 tonna, is gazi esa 1000-2500 tonnani tashkil qiladi. Havoga chiqariladigan chiqindilar miqdori har bir korxonaning ishlab chiqarish ko‘lami, quvvati, beradigan mahsuloti miqdoriga, foydalaniladigan xom ashyo sifatiga, shuningdek chang va gazlardan tozalovchi inshootlarning unumiga bog'liq bo‘ladi. Bunday korxonalardan asosan chang, is gazi, sulfit angidrid, azot oksidi ajralib chiqsa, metallurgiya korxonalaridan is gazi, sulfit angidrid, azot oksidlari ajralib chiqadi. Koks ximiya kombinatlaridan havoga is gazi, sulfit angidrid, vodorod sulfid, chang, benzolli uglevodorodlar kabi ta’sirchan moddalar ajraladi Sanoat korxonalarining tobora rivojlanib borishi, transport vositalarining ko‘payishi, kommunal obyektlar, axlatxonalarning ko‘payishi va boshqalar atmosfera havosini ifloslanishdan muhofaza qilishni taqozo etadi. Mazkur masala faqat gigiyena fani