Направления развития и проблемы системы налогообложения предприятий топливно-энергетического комплекса Узбекистана

Аннотация

The article analyzes the problems in the system of taxation of enterprises of the fuel and energy sector and the direction of their solution in Uzbekistan. Norway's experience in tax regulation of fuel and energy enterprises has been studied and economically attractive and useful aspects that can be used for Uzbekistan as a proposal and recommendations are presented. Калит сўзлар: ёқилғи-энергетика тармоғи, солиққа тортиш, харажатлар, қазилма конлари, солиқ омиллари Кириш Бошқа мамлакатларда бўлгани каби Ўзбекистонда ҳам ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналарини солиққа тортиш тизими фискаль, тақсимловчи, рағбатлантирувчи ва назорат функцияларини бажариши керак. Бироқ реал иқтисодиётда бу функциялар ўзаро қўшилиб кетган бўлиб, уларни соф ҳолда кузатишнинг иложи йўқ. Шундай бўлишига қарамай, улар орасида фискаль функциянинг ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлаёт-ганлиги ҳеч кимга сир эмас. Айниқса, рағбатлантирувчи функция ўз аҳамиятини намоён этмаётгани кузатилмоқда. Ҳолбуки, углеводород заҳираларининг камайиб кетаётгани ва уларни қазиб олиш ёмонлашаётгани шароитида геология-қидирув ишлари, нисбатан ёмон шароитлардаги каммаҳсулли қазилма конларига ишлов бериш ва ҳоказоларни тезлаштириш учун солиқ тортишнинг рағбатлантирувчи ролини ошириш янада долзарб масалага айланади. Бу ўринда қайд этиш керакки, ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналари- нинг ихтиёрига қолувчи якуний даромадлар ва бюджет тизимига уларнинг жами ажратмалари солиқ омиллари таъсирида эмас, балки давлатнинг тариф ва № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил валюта сиёсати таъсирида шаклланади. Нефть ва газ бизнесини солиқли тартибга солиш тизими, асосан, ер қаъридан фойдаланганлик учун солиқ ва бошқа бир неча эгри солиқлар ёрдамида амалга оширилади. Бундан ташқари, экспорт қилинувчи бу маҳсулотлар экспорт божига ҳам тортилади. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Мазкур мақолани ёзишда асосан Ўзбекистон Республикасида ёқилғи- энергетика соҳаси бўйича ишлаб чиқилган меъёрий-ҳужжатлар [1, 2, 3. 4] таҳлил қилинган, шунингдек, ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналарини солиққа тортиш тизимини такомиллаштиришга доир мамлакатимиз олимларидан Ш.Қ. Жалиловнинг монографияси [5] келтирилган. Унда мамлакатимиз иқтисодиётининг стратегик аҳамиятга эга бўлган тармоқларидан бири ёқилғи-энергетика корхоналарини солиққа тортиш механизмини такомиллаштиришга оид масалалар кўриб чиқилган бўлиб, унда ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналарининг мамлакат иқтисодиётида тутган ўрни ўз аксини топган. Бундан ташқари, хорижий адабиётлардан Toby Stock. Advanced in Taxation номли асарида ёқилғи-энергетика соҳаси тараққиётига хос бўлган асосий тенденциялар, ёқилғи-энергетика корхоналарини солиққа тортиш механизми, унинг таркибий қисмлари ва элементлари; ёқилғи-энергетика корхоналарини солиққа тортишнинг хорижий механизмлари; ёқилғи-энергетика корхоналари томонидан бюджетга тўланадиган солиқлар таркиби, таркибий тузилма ва уларга хос бўлган ўзгаришлар; ёқилғи энергетика корхоналари фаолиятининг молиявий натижаларига бюджетга тўланувчи солиқларнинг таъсири; ёқилғи-энергетика корхоналарини солиққа тортиш механизмини такомиллаштиришнинг замонавий йўналишлари акс эттирилган [6]. Тадқиқот методологияси Мамлакатимизнинг ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналари молия-хўжалик фаолиятида солиққа тортиш механизмини такомиллаштиришда солиққа доир маълумотлар таҳлили учун асосий сўнгги 3 йил давомидаги ёқилғи-энергетика соҳасидаги солиқ тушумлари ва уларга берилаётган солиқ имтиёзлари ва статистик маълумотлардан фойдаланилган. Ёқилғи-энергетика тизимидаги корхоналар фаолиятини такомиллаштирилган солиққа тортиш механизми мамлакатимиздаги шу жараёнга алоқадор барча олий ўқув юртлари ва дахлдор илмий текшириш институтларининг илғор тадқиқот ва усуллари фаол қўлланилган. Бу бозор иқтисодиётида масалан, илмий-тадқиқот институтлари ва олий ўқув юртлари билан илмий тадқиқот ва тажриба- конструкторлик ишларини амалга ошириш борасида шартнома тузган ёқилғи- энергетика тармоғи корхоналарининг фойдасидан олинадиган солиққа нисбатан чегирмани амалиётга қўллаш ана шундай усуллардан биридир Таҳлил ва натижалар Мамлакатимиз ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналари солиққа тортиш тизимини ривожлантиришнинг энг долзарб муаммоси сифатида эътироф этилган рағбатлантирувчи функциянинг аҳамиятини ошириш билан боғлиқ бўлган масалани, фикримизча, ривожланган хорижий мамлакатларнинг илғор тажрибасини ўрганиш орқали ҳал этиш мумкин. Масалан, бу борадаги солиқли № 6, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 6, ноябрь-декабрь, 2017 йил тартибга солишнинг Норвегия (норвеж) тизими тартибга солишнинг мукофотли тизимига асосланади. Унинг мақсади углеводородларни қазиб олишдан давлатнинг узоқ муддатли даромадлари учун шароитлар яратиш ва бир вақтнинг ўзида ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналари учун ўз фойдаларини оширишда имкониятларни яратишдан иборат. Давлат ёқилғи-энергетика тармоғи корхоналарини солиққа торти