UMUMTA‘LIM MAKTABLARI JARAYONIDA ESHITISHDA,KOʻRISHDA NUQSONI BOʻLGAN BOLALAR VA TAYANCH HARAKAT A‘ZOLARI BUZILGAN BOLALAR UCHUN INKLYUZIV TA'LIMNI AMALGA OSHIRISHNING ILMIY VA USLUBIY ASOSLARI.

Аннотация

This article analyzes the scientific and methodological foundations of implementing inclusive education for children with hearing and visual impairments, as well as musculoskeletal disorders, in the process of general education schools. Scientific opinions on the advantages of inclusive education, its impact on children and methodological approaches are highlighted. The highlighted opinions are substantiated and measures for its improvement in Uzbekistan are highlighted. Keywords: General education schools, children with hearing and visual impairments, inclusive education, special pedagogy. KIRISH QISM. Inklyuziv ta’lim – bu jismoniy, ruhiy, aqliy yoki boshqa turdagi cheklovlari bo‘lgan bolalarni jamiyatga integratsiya qilish hamda ularga sog‘lom tengdoshlari bilan bir xil ta’lim olish imkoniyatini yaratish maqsadida yo‘lga qo‘yilgan ta’lim tizimidir. Ushbu yondashuv barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratishga qaratilgan bo‘lib, ularning ehtiyojlariga mos keladigan o‘quv sharoitlarini ta’minlashni talab qiladi. Imkoniyati cheklangan bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Hozirgi kunda Respublikamizda alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanish darajasi, imkoniyatlari, xususiyatlari va qobiliyatlariga ko'ra maxsus yoki umumiy ta'lim tizimida ta'limni amalga oshirish maqsadida inklyuziv ta'lim tizimi amalga oshirilmoqda. Inklyuziv ta'lim madaniyati! Salamanka deklaratsiyasiga muvofiq har bir o'quvchi xususiyatlarini isloh qilishni qo'llab-quvvatlovchi va ma'qullovchi dalil sifatida qaraladi. Uning maqsadlari jinsi, https://scientific-jl.com/ 1 6 6 42-son_2-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi irqi, madaniyati, ijtimoiy millati, dini, individual imkoniyati va qobiliyati farqlar sabab ijtimoiy segregatsiya oldini olish uchun emas. Biroq, kontseptsiya universal foydalanish uchun yaroqsiz bo'lib chiqdi. Dunyo tajribasiga ko'ra, maktablarda kiritish ko'pincha tengdoshlari bilan birga o'rta maktablarda nogironlar ta'lim sifatida qaraladi (Judi Kugel'mas) biroq, inklyuziv ta'lim mohiyati bilim va bilim hali jamiyatda etarli emas. "Inklyuziv "va" integrallashgan " terminlari ko'pincha bir xil ma'noda ishlatiladi. Lekin falsafada bu tushunchalar o'rtasida katta farq bo'lishiga qaramay. ASOSIY QISM. Inklyuziv ta’limni joriy etishda imkoniyati cheklangan bolalarning har bir turi uchun mos sharoit yaratish muhim hisoblanadi. a) Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ta’lim Eshitish qobiliyati past yoki yo‘q bolalar uchun ta’lim jarayonini qulaylashtirish maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak: ●Dasturiy ta’minlangan maxsus vizual va audiovizual materiallardan foydalanish; ●Belgilar va imo-ishoralar tili orqali darslarni olib borish; ●O‘qituvchilarning surdotarjimonlik ko‘nikmalariga ega bo‘lishi; ●Subtitrlangan videodarslar va maxsus mobil ilovalardan foydalanish. b) Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ta’lim Ko‘rish imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’limni moslashtirishda: ●Brayl yozuvi asosida darsliklar tayyorlash; ●Maxsus ovozli dasturlar va audio kitoblar yaratish; ●Jismoniy makonni moslashtirish va yurish yo‘laklarini aniq belgilash; ●`Taktil materiallar, relefli grafiklar va zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan foydalanish. c) Tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun ta’lim Bunday bolalar uchun: ●Maktablarga nogironlar aravachasi uchun maxsus panduslar o‘rnatish; ●Maxsus partalar, moslashuvchan mebel va yordamchi texnologiyalar yaratish; ●Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini moslashtirish; ●Individual yondashuv asosida reabilitatsiya dasturlarini ishlab chiqish. Umumta'lim maktablarida eshitish, ko‘rish va tayanch-harakat a'zolari nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta'limni amalga oshirish bo‘yicha ilmiy va uslubiy asoslar quyidagilardan iborat: 1. Pedagogik va psixologik yondashuvlar: Inklyuziv ta‘lim jarayonida pedagogik-psixologik yondashuvlarni takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu borada oʻqituvchilarning psixologik tayyorgarligi, oʻquvchilarning maxsus ehtiyojlarini inobatga olish hamda individual yondashuvlarni amaliyotda qoʻllash https://scientific-jl.com/ 1 6 7 42-son_2-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi masalalari dolzarbdir. Shuningdek, oʻquv jarayonida psixologik yordam va qoʻllab- quvvatlash xizmatlari inklyuziv ta'lim samaradorligini oshirishda muhim rol oʻynaydi. 2. Pedagogik asoslar: Inklyuziv ta'limning pedagogik asoslari uning maqsadi, tamoyillari va metodologik yondashuvlarini oʻz ichiga oladi. Pedagoglarning kasbiy malakasini oshirish va oʻquv jarayonini individual yondashuvlar asosida tashkil etish inkyuziv ta'limning muhim jihatlaridan biridir. 3. Inklyuziv ta'limning mohiyati: Inklyuziv ta’lim – bu jismoniy, ruhiy, aqliy yoki boshqa turdagi cheklovlari bo‘lgan bolalarni jamiyatga integratsiya qilish hamda ularga sog‘lom tengdoshlari bilan bir xil ta’lim olish imkoniyatini yaratish maqsadida yo‘lga qo‘y