АЛКОГОЛЬ, ГИЁҲВАНДЛИК ВОСИТАЛАРИ ТАЪСИРИДАН ЁКИ ЎЗГАЧА ТАРЗДА МАСТЛИК ҲОЛАТИДА БЎЛГАН ШАХСЛАРГА ТИББИЙ ЁРДАМ КЎРСАТИШ АМАЛИЁТИ: МУАММО ВА ЕЧИМЛАР

Аннотация

The article examines the features of the development of medical and social rehabilitation of persons in a state of alcoholic intoxication in our country, problems and ways of their solution, existing in the adopted regulatory legal acts on the prevention of offenses, ensuring public safety and combating crime, increasing the ⁎Ўзбекистон Республикаси ИИВ Малака ошириш институти, Юридик фанлар кафедраси катта ўқитувчиси, майор https://scientific-jl.com/ 2 2 0 42-son_1-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi effectiveness of medical care for persons in a state of alcoholic intoxication, and special attention is paid to its effective aspects. Key words: alcoholic beverages, person in a state of alcoholic intoxication, sobering-up center, psychoactive substances, medical aid station, offense, crime, normative legal act, legislation, judicial system, public safety, crime situation, statistics, medical history. Бугунги кунда мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар давомида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, жамоат хавфсизлигини таъминлаш ва жиноятчиликка қарши курашиш ҳамда суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилишга алоҳида эътибор қаратиб келинмоқда. Сўнгги йилларда республикада ҳуқуқбузарликлар профилактикаси ва жиноятчиликка қарши курашиш борасида комплекс чора-тадбирлар амалга оширилиб, мамлакатда ҳуқуқ-тартиботни таъминлашда ижобий натижаларга ҳамда криминоген вазиятни сезиларли даражада яхшилашга эришилган бўлсада, аммо айрим турдаги жиноятларнинг, жумладан вояга етмаган шахслар томонидан содир этилган жиноятларнинг, шунингдек мастлик ҳолатида содир қилинган жиноятларнинг салмоғининг ошиши тенденцияси кузатилмоқда. Бу борада, Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёев, “Агар ҳамма бирдек жон куйдириб, оилалар муаммоларидан тўлиқ хабардор бўлиб, уларни ҳал этишга кўмаклашган, жиноятчиликнинг барвақт олдини олганда эди, бугун натижалар умуман бошқача бўларди. Афсуски, жиноятчиликка қарши курашишда ҳалигача эскича ишлаш тизимидан воз кеча олмаяпмиз. Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар бу фаолиятга кўрсаткичларни олдинги давр билан таққослаш орқали баҳо бериб келмоқда. Аслида битта бўлса ҳам жиноят бўлгани ҳаммамизни ташвишга солиши керак” деб таъкидлаб ўтган1. Жиноятчиликка қарши кураш борасида жиноят содир этган шахсга жазо бергандан кўра, жиноятни олдини олиш барчасидан афзал ҳисобланади. Шу сабабли жиноятчиликни олдини олиш бўйича тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш жараёнида албатта, жиноятларни ҳуқуқий статискасига ҳам эътибор бериш лозим, чунки шу йўл билан асосан қайси тоифадаги шахслар томонидан жиноятлар содир этилиб келинаётганлигига ва уларнинг сабаблари ҳамда содир этилишига имкон берган шарт-шароитларга аниқлик киритилади. Мазкур муаммони ёритиш жараёнида даставвал “алкоголь маҳсулотлари”, “гиёҳвандлик (наркотик) воситалари”, “мастлик ҳолатидаги шахслар”, “тиббий ёрдам” каби сўзларнинг терминологок тушунчаларига тўхталиб ўтишимиз ва 1 Ш.Мирзиёев. Жиноятчиликка қарши курашишда ҳалигача эскича ишлаш тизимидан воз кеча олмаяпмиз. https://kun.uz/17729101 https://scientific-jl.com/ 2 2 1 42-son_1-to’plam_Aprel -2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi уларнинг мазмунини тушиниб олишимиз мақсадга мувофиқдир, негаки ижтимоий ва бошқа юридик адабиётларда мазкур терминлар турлича талқин қилинади. Жумладан, алкоголь маҳсулотлар деганда, озиқ-овқат хом ашёсидан олинган этил спиртидан ва (ёки) таркибида спирт бўлган озиқ-овқат маҳсулотидан фойдаланган ёки фойдаланмаган ҳолда ишлаб чиқарилган, таркибида этил спиртининг ҳажмий улуши бир ярим фоиздан юқори бўлган озиқ-овқат маҳсулотлари тушунилади2. Шунингдек, гиёҳвандлик (наркотик) воситалари - гиёҳвандлик воситалари рўйхатига киритилган ва Ўзбекистон Республикасида назоратга олинадиган, келиб чиқиши синтетик ёки табиий моддалар, таркибида гиёҳвандлик моддаси бўлган препаратлар ва ўсимликларни тушуниш мумкин3. Мастлик ҳолатидаги шахслар деганда эса, алкоголь, гиёҳвандлик воситалари таъсиридан ёки ўзгача тарзда мастлик ҳолатида бўлиб, мустақил ҳаракатланиш қобилиятини йўқотган ёки қаердалигини аниқ англаб етмайдиган шахслар тоифасини тушуниш лозим4. Тиббий ёрдам атамасининг маъноси эса, инсон ҳаёти ҳамда соғлиғи учун хавфли ҳолатлар рўй берганда кечасию кундузи кўрсатиладиган тиббий ёрдам тури ва тизимини тушуниш мумкин5. Жиноят содир этаётган шахслар тоифаси ичида мастлик ҳолатида бўлган шахслар томонидан ҳам содир этилаётганлиги ачинарли ва ижтимоий хавфлироқ ҳолат ҳисобланади. Чунки, амалдаги Жиноят кодексининг 56-моддасига кўра, мастлик ҳолатида ёки гиёвандлик воситалари, уларнинг аналоглари, психотроп ёхуд кишининг ақл-идрокига таъсир қилувчи бошқа моддалар таъсири остида жиноят содир этилиши жазони оғирлаштирувчи ҳолатлар туркумига кириши белгилаб қўйилган6. Афсуски, шунга ҳам қарамасдан мастлик ҳолатида бўлган шахслар томонидан ҳанузга қадар жиноят содир этилиб келинаётганлигини кўришимиз мумкин. Бунга мисол қилиб оладиган бўлсак, республика миқёсида содир этилган жиноятларнинг таҳлилига кўра, 2022