ODAM ASKARIDASINING INSON ORGANIZMIGA BIOLOGIK TA’SIRI

Аннотация

Ishda Ascaris lumbricoides — odam askaridasi — geohelmint parazitining morfologik tuzilishi, hayotiy sikli, invazion mexanizmlari hamda inson organizmiga ko‘rsatadigan tizimli, immunobiologik va metabolik ta’sirlari keng tahlil qilinadi. Parazitning patologik faoliyati faqat ichak tizimi doirasida emas, balki gormonal, immunologik, neyropsixologik va metabolik tizimlar bilan o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganiladi. Zamonaviy diagnostika texnologiyalari va terapevtik yondashuvlar asosida davolash protokollari tahlil qilinadi. Kalit so’zlar: Ascaris lumbricoides, geohelmint, parazit, morfologik tuzilish, hayot sikli, mexanizm, inson, organism, immunobiologiya, metabolic. Ascaris lumbricoides — odam tanasida yashovchi eng qadimiy va keng tarqalgan nematodalardan biri bo‘lib, u insoniyat evolyutsiyasining deyarli barcha bosqichida hamrohlik qilgan. Ushbu parazitning ekologik moslashuvchanligi, biologik chidamliligi va immunologik adaptatsiyasi uni hozirgi kunda ham zoonoz xavfi yuqori bo‘lgan patogenlardan biriga aylantirgan. So‘nggi yillarda molekulyar parazitologiya va immunogenetika sohasidagi rivojlanishlar ushbu nematodaning mezbon organizm bilan bo‘lgan murakkab o‘zaro aloqalarini chuqurroq o‘rganish imkonini berdi. Shuningdek, global iqlim o‘zgarishlari, ichimlik suvi muammolari va gigiyenik sanitariya yetishmovchiligi kabi omillar askaridoz tarqalishini yanada kuchaytirmoqda. Mazkur ishda parazitning biologik fazalari, organizmda amalga oshiradigan toksik, mexanik va immunomodulyator ta’sirlari ko‘rib chiqilib, uning shaxs salomatligiga ko‘rsatadigan tizimli xavflari ilmiy tahlil asosida baholanadi. Ascaris lumbricoides — silindrsimon, ikki jinsli, bo‘linmas tana tuzilishga ega nematodadir. Urg‘ochilari 25–35 sm gacha, erkaklari 15–20 sm gacha o‘sadi. Ular kutikuladan iborat zich himoya qobig‘i bilan qoplangan bo‘lib, bu ularni ichak shirasining fermentativ ta’siridan himoya qiladi. Parazitning hayot aylanish sikli faqat bitta mezbon — inson — organizmida yakun topadi. Invazion tuxum og‘iz orqali organizmga tushib, ichakda lichinkaga aylanadi va keyinchalik portovenal tizim orqali o‘pkaga, undan esa traxeobronxial yo‘l https://scientific-jl.com/ 5 0 44-son_4-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi bilan orqaga ichakka qaytadi. Ushbu migratsion sikl organizmda bir qator patofiziologik jarayonlarni qo‘zg‘aydi. Ichak devorining mexanik jarohatlanishi (nekroz, perforatsiya); O‘t yo‘llariga kirganda xolangit, xolelitiazis yoki pankreatit; Appendiksga kirganda appenditsitga sabab bo‘lishi. Immuromodulyator va allergic holatlarda - Tip I gipersensitivlik: IgE bilan bog‘liq bo‘lgan urtikariya, anafilaktoid reaksiyalar; Tip IV reaksiyalar: Eozinofillarning massiv infiltratsiyasi; Helmintik immunomodulyatsiya: Treg hujayralarini faollashtirish orqali immun tizimni pasaytirish. Inson organizmidagi allergik reaksiya Intoksikatsiya va metabolik buzilishlarda - Parazitlar tomonidan ajratiladigan sekretsiyalar va ekskretalar organizmda sistemik intoksikatsiyani yuzaga keltiradi; Vitamin A, B12 va temir defitsiti — o‘sishning sekinlashuvi, anemiya, kognitiv funksiyalarning susayishi bilan kechadi. Neyropsixologik ta’sirlarda - Gistamin va prostaglandinlar ajralishi bilan bog‘liq bosh og‘rig‘i, irritabilitet, kognitiv disfunksiya; Bolalarda ADHD sindromiga o‘xshash simptomlar Organizm tizimlariga Ascaris lumbricoides ta’siri Tizim Ta’sir mexanizmi Namoyon bo‘lishi Ichak tizimi Mexanik bosim, Ichak tutilishi, diareya, obstruksiya og‘riq Jigar/o‘t yo‘llari Migratsiya, obstruksiya Xolangit, xolelitiazis, pankreatit Immun tizimi Antigen ta’siri, IgE va Allergik reaksiyalar, eozinofiliya immunosupressiya https://scientific-jl.com/ 5 1 44-son_4-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Psixonevrologik tizim Gistamin, Bosh og‘rig‘i, prostaglandin ajralishi asabiylik, diqqat pasayishi Oziqlanish tizimi Ozuqa moddalari bilan Vitamin raqobat yetishmovchiligi, anemiya Diagnostika va farqli tasdiqlash usullari Diagnostik usullar: najasni mikroskopik ko‘rish (tuxumlar), serologik ELISA, DNK asosli PCR, UZI va rentgen, endoskopik ko‘rik. Har bir usul o‘ziga xos aniqlik darajasiga ega bo‘lib, klinik shubha kuchayganda bir nechta metod kombinatsiyasi qo‘llaniladi. Diagnostik usullar taqqoslamasi Usul nomi Afzalligi Cheklovlari Mikroskopiya Tez, arzon, keng Tuxum bo‘lmagan hollarda tarqalgan aniqlay olmaydi ELISA Immun javobga Surunkali hollarda aniqlik asoslangan, sezgir pasayadi PCR DNK asosida yuqori Qimmat, barcha aniqlikda laboratoriyalarda mavjud emas UZI / rentgen Obstruksiyani Har doim aniqlik bermaydi aniqlaydi Endoskopiya To‘g‘ridan-to‘g‘ri Invaziv, maxsus tayyorgarlik vizual ko‘rish talab qiladi Davolash yondashuvlari Farmakoterapiya - Albendazol, Mebendazol va Pirantel — ichakdagi parazitlarga qarshi samarali preparatlar. Og‘ir hollarda jarrohlik amaliyoti talab qilinadi. Qo‘shimcha terapiya - Antihistaminlar, sorbentlar, vitaminlar va immunomodulyatorlar yordamida komple