BOLA XOTIRASI VA CHET TILIDAGI SO’ZLARNI YODLASH O’RTASIDAGI BOG’LIKLIK

Аннотация

Mazkur maqolada maktabgacha va boshlang‘ich yoshdagi bolalarda xotira imkoniyatlari hamda chet tilidagi so‘zlarni yodlash jarayoni o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganiladi. Xotira — til o‘rganishning asosi bo‘lib, aynan bolalik davrida qisqa muddatli va uzoq muddatli xotiraning faolligi sababli so‘zlarni yodlab olish jarayoni ancha samarali kechadi. Maqolada vizual, eshitish va harakatga asoslangan metodlar orqali bolalarning xotirasini mustahkamlash va yodlash samaradorligini oshirish yo‘llari yoritiladi. Shuningdek, til o‘rganish uchun eng mos yosh davri va metodik tavsiyalar keltirilgan. Kalit so‘zlar:bolalar xotirasi, so‘z yodlash, chet tili, qisqa muddatli xotira, uzoq muddatli xotira, eshitish orqali yodlash, vizual yodlash, o‘yin metodi, til o‘rgatish metodikasi Bolalik davri inson hayotida eng muhim bosqichlardan biri bo'lib, bu davrda xotira rivojlanishi va til o'rganish qobiliyati eng yuqori cho'qqiga chiqadi. Bolalar xotirasi va chet tilidagi so'zlarni yodlash o'rtasidagi bog'liqlik juda murakkab va ko'p qirrali bo'lib, quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi: 1. Neyroplastika va miya rivojlanishi: Bolalik davrida miya juda tez rivojlanadi va yangi neyron aloqalarini osonlikcha hosil qiladi. Bu neyroplastika deb ataladi va chet tili o'rganish uchun juda muhimdir. Yangi so'zlarni yodlash yangi neyron aloqalarini hosil qiladi va miya rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. 2. Implicit xotira: Bolalar kattalarga qaraganda ko'proq implicit xotiraga tayanadilar. Implicit xotira ongli ravishda yodlanmasdan o'rganiladigan ma'lumotlarni saqlaydi. Bu chet tili o'rganishda juda foydali, chunki bolalar so'zlarni grammatika qoidalarini o'rganmasdan turib, ularni kontekstda ishlatib o'rganishlari mumkin. 3. Ta'sirchanlik va motivatsiya: Bolalar yangi narsalarni o'rganishga juda qiziquvchan va ishtiyoqli bo'ladilar. Bu ularning chet tili o'rganishda muvaffaqiyatga erishishlariga https://scientific-jl.com 8 4 44-son_4-to’plam_May -2025 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ISSN:3030-3621 yordam beradi. Agar bola chet tilini o'rganishga qiziqsa, u so'zlarni yodlashga ko'proq vaqt va kuch sarflaydi. 4. O'yin va interaktivlik: Bolalar o'yin orqali o'rganishga moyil bo'ladilar. Chet tili o'rganishda o'yinlar, qo'shiqlar va boshqa interaktiv usullar qo'llanilsa, bolalar so'zlarni tezroq va osonroq yodlab oladilar. 5. Oila va ijtimoiy muhit: Bolaning oilasi va ijtimoiy muhiti ham chet tili o'rganishda muhim rol o'ynaydi. Agar oilada chet tiliga qiziqish bo'lsa va bola chet tilida so'zlashuvchi odamlar bilan muloqot qilsa, u so'zlarni tezroq o'rganadi. Bolalar xotirasi va chet tilidagi so'zlarni yodlash o'rtasidagi bog'liqlik ko'p qirrali va murakkab. Bu jarayon nafaqat yoshga, balki o'rganish uslubi, motivatsiya va atrof-muhit kabi omillarga ham bog'liq. 1. Yoshga bog'liq xususiyatlar: ⦁ Erta bolalik (0-5 yosh): Bu davrda bolalar asosan implicit xotira orqali o'rganadilar. Ular atrofdagi tovushlarni, so'zlarni va intonatsiyani qayd etib, ularni ongli ravishda tahlil qilmasdan yodlaydilar. Bu davrda chet tili o'rganish ona tili kabi tabiiy kechadi. ⦁ Maktabgacha yosh (6-7 yosh): Bolalarning explicit xotirasi rivojlana boshlaydi va ular so'zlarni ongli ravishda yodlashga qodir bo'ladilar. O'yinlar, qo'shiqlar va rasmlar orqali o'rganish samarali bo'ladi. ⦁ Boshlang'ich maktab yoshi (7-11 yosh): Bu davrda bolalar grammatika qoidalarini tushunish va qo'llashni boshlaydilar. Ularning analitik fikrlash qobiliyati rivojlanib, so'zlarni ma'nosi va tuzilishiga ko'ra yodlash osonlashadi. ⦁ O'smirlik davri (12-17 yosh): Bu davrda miya rivojlanishi davom etadi, lekin neyroplastika biroz pasayadi. O'smirlar abstrakt fikrlashga qodir bo'lib, grammatika qoidalarini chuqurroq tushunib, murakkab matnlarni o'qish va tahlil qilish imkoniyatiga ega bo'ladilar.Odamning butun aqliy taraqqiyoti asosan xotiraning taraqqiyotidan iborat ekan, xotira bola hayotining dastlabki kunlaridan boshlaboq rivojlanaboshlaydi. Bolada xotiraning dastlabki alomatlari yaqin atrofidagi odamlami va narsalami tanishida ko‘rina boshlaydi. Buni biz bola o‘ziga tanish bo’lgan narsani ko‘iganida qiladigan harakatlardan bilishimiz mumkin. Masalan,bola o‘ziga yaqin odamni ko‘iganida unga talpinadi yoki notanish odamdan yotsiraydi. Kichik yoshli bolalarda tanib olish qobiliyatining boriigi, idrok qilgan narsa va hodisalarini esda olib qolish imkonini beradi.Yoshiga to‘lgach, bolada xotiraning murakkab turlari, ya’ni eslash vujudga kela boshlaydi. Bolalar bu davrdan boshlab ilgari idrok qilgan narsa va hodisalarni eslay oladigan bo‘ladilar. Bunda bolalar tasawurlarining roli nihoyatda kattadir. Tassavurlari tufayli bolalar o ‘tgan narsalami bemalol eslay oladilar, masalan, bolaga ko‘z o‘ngida bo‘lmagan narsaning nomini aytsangiz, u ko‘zlari bilan chor atrofga qarab shu narsani izlay boshlaydi. Bola xotirasining rivojlanishida nutqining o ‘sishi juda katta ahamiyatga ega. Bu davrda bola narsa va hodisalami faqat bevosita ko‘rish orqali emas, balki shu narsa va hodisalaming no