SHAXSNING PSIXIK RIVOJLANISHDA ILK BOLALIK DAVRINING AHAMIYATI

Аннотация

This article provides an in-depth analysis of early childhood psychology. It highlights the psychological, speech, emotional, and social development characteristics of children aged 1 to 3 years based on scientific principles. The article systematically discusses motor activity, speech development, play activity, the formation of the "Self" concept, social interactions, and the upbringing process. It emphasizes the vital role of parents and educators in a child’s proper development. Psychological and pedagogical approaches illustrate key aspects of nurturing a healthy, socially active, and stable personality. Keywords: Early childhood, psychology, speech development, play activity, emotional development, “Self” concept, social relations, upbringing, pedagogical approach, child psychology. Аннотация: В данной статье подробно анализируется психология раннего детства. На научной основе освещаются особенности психического, речевого, эмоционального и социального развития детей в возрасте от 1 до 3 лет. Последовательно раскрываются такие аспекты, как двигательная активность ребёнка, развитие речи, игровая деятельность, формирование понятия «Я», социальные отношения и процесс воспитания. В статье особо подчёркивается роль родителей и воспитателей в правильном развитии ребёнка. Психологический и педагогический подходы раскрывают важные аспекты формирования здоровой, социальной и устойчивой личности. https://scientific-jl.com/ 3 2 5 44-son_3-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Ключевые слова: Раннее детство, психология, развитие речи, игровая деятельность, эмоциональное развитие, понятие «Я», социальные отношения, воспитание, педагогический подход, психика ребёнка. Ilk bolalik davri psixologiyasi bolalikning eng muhim bosqichlaridan birini o‘rganadi. Ushbu davr taxminan 1 yoshdan 3 yoshgacha bo‘lgan vaqtni o‘z ichiga oladi va bolaning psixik, ijtimoiy va jismoniy rivojlanishida tub burilishlar yuz beradi. Bola bu davrda nafaqat tashqi olam bilan faol aloqa o‘rnatishni o‘rganadi, balki o‘zligini ham anglay boshlaydi. Shu sababli ilk bolalik davri psixologik taraqqiyot nuqtai nazaridan alohida o‘rganishni talab etadi. Bu bosqichda bola endigina mustaqil harakat qilish, so‘zlash, atrof-muhitni idrok etish kabi faoliyatlarga kirishadi. U yurishni o‘rganib, atrofidagi jism va hodisalarni faol kuzatadi, turli buyumlar bilan tajriba o‘tkazadi, kattalarning harakatlariga ergashadi. Bu esa bola psixikasida katta o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi. Jumladan, bolaning harakat faoliyatining ortishi natijasida uning bilish faoliyati, xotirasi, diqqati, fikrlashi ham jadal sur’atda rivojlanadi. Nutqning rivojlanishi Ilk bolalik davrining asosiy psixologik xususiyatlaridan biri bu — nutqning jadal rivojlanishidir. 1 yoshga kirgan bola birinchi so‘zlarini ayta boshlaydi. Dastlab bu so‘zlar onomatopoyik xarakterda bo‘lib, atrofdagi narsalarni anglatadi (“vov-vov”, “mo‘-mo‘” kabi). Ikki yoshga borib esa bola o‘z so‘z boyligini kengaytiradi, iboralar tuzishni o‘rganadi. Nutq orqali u o‘z istaklarini, ehtiyojlarini, hissiyotlarini ifoda etishga harakat qiladi. Aynan nutq rivojiga qarab, bolaning intellektual rivojlanish darajasini baholash mumkin. Bu davrda ota-onaning, tarbiyachilarning bolaga mehr bilan murojaat qilishi, suhbatga jalb qilishi, turli ertak va qo‘shiqlar o‘qib berishi nutq rivojiga katta turtki beradi. “Men” tushunchasining shakllanishi Psixologlar ilk bolalik davrini "Men" tushunchasining shakllanish bosqichi deb atashadi. Bola o‘zini alohida shaxs sifatida anglay boshlaydi. “Bu mening oyog‘im”, “bu meniki” kabi iboralarni ishlata boshlashi bunga dalildir. Bu tushuncha bola o‘z ehtiyojlarini, istaklarini mustaqil ifoda etishga urinishi bilan namoyon bo‘ladi. Biroq bu jarayonda bola ko‘pincha o‘z xatti-harakatlarini nazorat qila olmaydi, sabrsiz, qaysar va injiq bo‘lib qolishi mumkin. Shu sababli bu davrni ba’zan “krizis” deb atashadi. O‘yin faoliyati 1–3 yosh oralig‘idagi bolalar harakat orqali dunyoni o‘rganadi. Harakatlarning ko‘pligi va rang-barangligi bolaning jismoniy, aqliy va emotsional rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu yoshdagi bolalar uchun o‘yin asosiy faoliyat turi hisoblanadi. O‘yin https://scientific-jl.com/ 3 2 6 44-son_3-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi orqali bola atrof-muhitni, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni, mehnat jarayonlarini o‘zlashtiradi. O‘yin jarayonida bola o‘z roli, maqsadi va qoidalari bo‘lgan muayyan faoliyatga jalb etiladi. O‘yinlarda takroriy harakatlar, tasviriy ifoda, tovushlar orqali ifoda, hayvonlarga taqlid qilish — bularning barchasi bola tasavvurini kengaytiradi, tafakkurni rivojlantiradi va muloqotga kirishishga undaydi. Ijtimoiy munosabatlar Ilk bolalik davrida bola atrofidagi kattalarga va tengdoshlariga nisbatan ijtimoiy munosabatlar o‘rnatishni boshlaydi. Avvaliga bu munosabatlar oddiy imitatsiya darajasida bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan bola o‘z nuqtai nazarini ifoda eta boshlaydi. Bu bosqichda bola