BEHISTUN BITIKLARI

Аннотация

In this article, the history, text, translation and commentary of the Behistun inscriptions and the fact that the monument was slightly damaged by soldiers who used it for target practice during the Second World War, later Iranian archaeologists began conservation work, and the site was designated a UNESCO World Heritage Site in 2006. It is widely explained that it is included in the list. Keywords: Behistun, Darius I, dynasty, carving, near Bisotun, Iran, Tehran, 310 miles, Kirmanshah, distance, crowned king of Persia, Guatama, predecessor and rival, rebels Behistun yozuvi (shuningdek, Bisotun, Bistun yoki Bisutun; forscha: "Xudoning joyi" ma'nosini anglatuvchi, eski forscha: bagastana) - Eronning Kirmonshoh viloyatidagi Behistun tog'idagi jarlikda ko'p tilli yozuv va katta qoyatosh relyefi, g'arbiy Erondagi Kirmonshoh shahri yaqinida, buyuk Doro (r. miloddan avvalgi 522-486) tomonidan tuzilgan. Eski fors, Elamit va Bobil (Akkad tili turi): kabi uch turdagi tillarning matnlar jamlanmasindan iborat qoyatosh mixxatli yozuvlari. Buyuk Doro muallifligida yozilgan bu yozuv miloddan avvalgi 522 yilning yozida Fors imperiyasi podshosi sifatida taxtga o'tirilishidan to miloddan avvalgi 486 yilning kuzida vafotigacha bo`lgan davrdagi muhim tarixiy manbalarni o`z ichiga oladi. Yozuvlar Doro I ning qisqacha tarjimai holi, jumladan, uning nasl-nasabi va ajdodlariga talluqli bitiklar bilan boshlanadi.Ahmiyati jihatidan Misr va Xitoy bitiklari bilan teng hisoblanadi. Unda qadimgi Ahamoniylar sulolasi taxihi va kelib chiqishi, shuningdek sulolaviy shajara darxti ham berilgan. Undagi ayninqsa qadimgi Fors imperyasi tarkibiga kiruvchi xalqlar xaqindaki malumotlar eng muhimlaridir. Chunki, unda xali arxeologlar va tarixchilar tomonidan yetarlicha o`rganilmagan 23 ta qadimiy o`lka va ularda yashovchi xalqlarning qisqacha tasnifi berib o`tilgan. Xususan, yurtimizda yashagan qadimgi saklar, massagetlar va ulardan keyingi avlod xalqlari bo`lmish xorazmiylar, bakteriyaliklar haqida malumotlar berilgan. Ammo, bu kabi malumotlar xaligcha uzbek tililida nashr etilmayotgani va yurtdoshlarimizning o`z tarixiga etiborsizligi meni dim tashvishga https://scientific-jl.com/ 1 8 4 44-son_3-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi soladi. Bu kabi muhim manbalar topib o`rganilishi va xalqimizning kim bo`lganini anglashi uchun qattiq nashr holatida bosmadan chiqarilishi kerak deb o`ylayman. Bu o'yma Eronning Bisotun shahri yaqinida, Tehrondan 310 milya (500 kilometr) va Kirmanshohdan taxminan 18 milya (30 km) masofada joylashgan. Shakllarda toj kiygan Fors shohi Doro I Gvatamaga (uning salafi va raqibi) va uning oldida to'qnashgan to'qqizta isyonchilarning etakchilarini bo'yinlariga arqonlar bog'lab turgani ko'rsatilgan. Raqamlar taxminan 60x10,5 fut (18x3,2 m) va to'rtta matn paneli umumiy o'lchamidan ikki baravar ko'p bo'lib, taxminan 200x120 fut (60x35 m) uzunlikdagi to'rtburchaklar hosil qiladi, o'ymakorlikning eng pastki qismi esa 125 fut (38 m) yo'lning yuqorisida. BEHISTUN MATNI Behistun yozuvidagi yozuv, xuddi Rozetta Toshi singari, parallel matn bo'lib, ular bir-biriga yonma-yon joylashtirilgan ikki yoki undan ortiq yozma tillardan iborat bo'lib, ularni osonlikcha taqqoslash mumkin. Behistun yozuvi uch xil tilda yozilgan: bu holda qadimgi fors tillarining mixxat nusxalari, elamitlar va akadcha deb nomlangan neo-Bobilning bir shakli. Rozetta toshi singari, Behistun matni ham o'sha qadimiy tillarni ochishda katta yordam bergan: yozuv hind-eronning pastki bo'lagi bo'lgan qadimgi fors tillaridan eng qadimgi foydalanishni o'z ichiga oladi. Behistun yozuvining oromiy tilida (O'lik dengiz yozuvlarining xuddi shu tili) yozilgan nusxasi Misrdagi papirus varaqasida topilgan, ehtimol Doro II hukmronligining dastlabki yillarida, JB o'yilganidan bir asr o'tgach. toshlar. Oromiy yozuvi haqida ko'proq ma'lumot olish uchun Tavernier (2001) ga qarang. QIROLLIK TARG'IBOTI Behistun yozuvi matnida Ahamoniylar hukmronligi podsho Doro I (miloddan avvalgi 522 - 486) ning dastlabki harbiy yurishlari tasvirlangan. Miloddan avvalgi 520 yildan 518 yilgacha Doro taxtga o'tirgandan keyin qisqa vaqt ichida o'yib yozilgan yozuv Doro haqida avtobiografik, tarixiy, shohlik va diniy ma'lumot beradi: Behistun matni Doro hukmronlik huquqini o'rnatgan bir necha tashviqot qismlaridan biridir. Shuningdek, matnda Doro nasabnomasi, unga bo'ysunadigan etnik guruhlar ro'yxati, uning qo'shilishi qanday sodir bo'lganligi, unga qarshi bir nechta muvaffaqiyatsiz qo'zg'olonlar, shoh fazilatlari ro'yxati, kelajak avlodlarga ko'rsatmalar va matn qanday yaratilganligi ko'rsatilgan. BU NIMANI ANGLATADI Aksariyat olimlarning fikriga ko'ra, Behistun yozuvi biroz siyosiy maqtanishdir. Doro-ning asosiy maqsadi uning Buyuk Kir taxtiga da'vosining qonuniyligini aniqlash edi, unga qon aloqasi bo'lmagan.Doro braggadocio-sining boshqa qismlari ushbu uch tilli uchastkalarning boshqa qismlarida, shuningdek Persepolis va Susadagi yirik me'moriy loyihalar, Kirning P