К содержанию
РецензированоUZ2026

EVFEMIZM TUSHUNCHASI, TA’RIFLARI VA ULARDAN FOYDALANISH TAMOYILLARI

Asqarova Surayyo Baxrom qizi

Образовательные инновации и интеграция · 2026

Аннотация

Ushbu maqolada evfemizm tushunchasining etimologik, tarixiy, lingvistik, stilistik va kommunikativ jihatlarini chuqur tahlil qilingan. Unda evfemizmlarning noqulay, qo‘pol yoki salbiy konnotatsiyaga ega so‘z va iboralarni yumshatish, madaniy axloq me’yorlariga rioya qilish va muloqot ishtirokchilarining yuz yo‘qotish xavfini kamaytirishdagi roli yoritilgan. Maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi evfemizm misollari, shuningdek, Brown va Levinson, Lakoff, Culpeper, Hojiyev, Katsev, Fraser, Leech, Wilson, Ameka, Ubaydullayev va Ahmed kabi olimlarning nazariy yondashuvlari keltirilgan. Evfemizmlarning rivojlanishi insoniyat madaniyati, ijtimoiy qadriyatlari va axloqiy me’yorlari bilan chambarchas bog‘liq ekanligi, shuningdek, zamonaviy kommunikatsiya sharoitida ularning ahamiyati va qo‘llanilishi ko‘rsatiladi. Kalit so‘zlar: evfemizm, tilshunoslik, madaniy qadriyatlar, noqulay tushunchalar, yuz yo‘qotish strategiyasi, kommunikativ ehtiyotkorlik, stilistik yumshoqlik. 1. KIRISH Til inson jamiyatining asosiy muloqot vositasi sifatida doimiy o‘zgarish va rivojlanish jarayonidan o‘tadi. Har bir yangi avlod o‘z madaniy qadriyatlari, ijtimoiy me’yorlari va axloqiy tamoyillarini til orqali ifoda etadi. Shu nuqtai nazardan, muloqotda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan noqulay, qo‘pol yoki salbiy ma’noli ifodalarni yumshatish zarurati doimo dolzarb bo‘lgan. Bunday vaziyatlarda evfemizmlar – tilning estetik va kommunikativ jihatini oshiruvchi, ijtimoiy hurmat va axloqiy me’yorlarga rioya qilishni ta’minlovchi strategik vositalarga aylangan. Ingliz hamda o‘zbek tillaridagi evfemizmlar, shuningdek, boshqa tillarda ham keng tarqalgan bo‘lib, ular muloqot ishtirokchilari orasida yuz yo‘qotish (face-saving) strategiyasi sifatida namoyon bo‘ladi. Quyidagi maqolada evfemizm fenomenining etimologik, tarixiy, lingvistik, stilistik va kommunikativ jihatlari tahlil qilinadi. Matn davomida turli misollar keltiriladi va ingliz hamda o‘zbek tilshunoslari, jumladan Brown va Levinson (1987), Allan va Barridge (1991), Lakoff (1975), Culpeper (1996), Hojiyev (2002), Katsev (1988), Fraser (1990), Leech (1981), Wilson (2003), Ameka (2009), Ubaydullayev (2010) va Ahmed (2014) kabi olimlarning fikrlari havola qilinadi. 2. NAZARIY ASOSLAR VA ADABIYOT SHARHI Evfemizm atamasi yunoncha “eu” (yaxshi) va “phemi” (gapiraman) so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, tarix davomida tilshunoslik doirasida ko‘plab ta’riflar bilan https://scientific-jl.com/ 7 44-son_3-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi ifodalangan. Bu tushuncha asosan noqulay, qo‘pol yoki salbiy konnotatsiyaga ega so‘z yoki iboralarni yumshatish va ularni madaniy jihatdan maqbul shaklda ifodalash usulini anglatadi. O‘zbek tilshunosligida A. Hojiyevning Lingvistik terminlar izohli lug‘ati (2002) evfemizmni "qo‘pol, beadab yoki tabu so‘z va iboralarning o‘rnini bosuvchi, ularni nozik, madaniy jihatdan maqbul shaklda ifodalash vositasi" deb ta’riflaydi. Boshqa olimlar esa evfemizmni "noqulay tushunchalarni bevosita ifodalash o‘rniga, ularni yumshoqroq, neytral yoki ijobiy mazmunga ega so‘zlar bilan almashtirish" strategiyasi sifatida ko‘rsatishadi (Lakoff, 1975; Culpeper, 1996). Shu tarzda, evfemizm – tilning dinamik o‘zgarish jarayonida paydo bo‘lgan va muloqotning ijtimoiy-axloqiy me’yorlarini saqlashda hal qiluvchi rol o‘ynagan stilistik vositadir. Tarixiy jihatdan, insoniyatning dastlabki davrlarida so‘zlarga yuklatilgan qat’iy cheklovlar va tabu tushunchalari muloqotda noqulayliklarni kamaytirish uchun xizmat qilgan. Qadimgi jamiyatlarda, diniy va ijtimoiy normalar asosida belgilangan cheklovlar tufayli, ba’zi tushunchalarni bevosita ifodalash man etilgan. Bu holatda, evfemizmlar yaratilib, noqulay yoki salbiy konnotatsiyaga ega tushunchalarni yumshatish uchun muqobil ifodalar sifatida qo‘llanila boshlandi. Masalan, qadimgi davrda ba’zi diniy tushunchalar va yovuzlikka oid so‘zlar ko‘plab cheklovlarga ega bo‘lgan. O‘sha paytda bu so‘zlarni bevosita aytish jiddiy ijtimoiy va diniy jazoga olib kelishi mumkin edi. Vaqt o‘tishi bilan, madaniyat rivojlanishi va ijtimoiy me’yorlar o‘zgarishi natijasida, bu tushunchalarni yumshatish zarurati kuchaydi. Shunday qilib, evfemizmlar noqulay tushunchalarni yumshatish, ularni madaniy jihatdan maqbul shaklda ifodalash va shu orqali ijtimoiy ziddiyatlarni kamaytirish maqsadida shakllana boshlandi (Katsev, 1988; Fraser, 1990; Ameka, 2009). Bu jarayon tilshunoslikda diakronik yondashuv asosida o‘rganilganda, evfemizmlarning rivojlanishi inson jamiyatining axloqiy, madaniy va ijtimoiy qadriyatlarining o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq ekanligi aniqlanadi. Shu tarzda, evfemizm fenomeni tilning o‘zgaruvchan tabiatini, madaniyatlararo muloqotning murakkabligini va insonlarning ijtimoiy ehtiyojlarini aks ettiruvchi muhim omilga aylangan. Evfemizmlarning lingvistik tahlili ularning semantik tuzilishi, fonetik ohangdorligi va stilistik hususiyatlariga asoslanadi. Ularning asosiy vazifasi – noqulay, haqoratli yoki salbiy konnotatsi

Доказательный фрагмент

«Ushbu maqolada evfemizm tushunchasining etimologik, tarixiy, lingvistik, stilistik va kommunikativ jihatlarini chuqur tahlil qilingan.»

Образец извлечения

Демо-превью

Ushbu maqolada evfemizm tushunchasining etimologik, tarixiy, lingvistik, stilistik va kommunikativ jihatlarini chuqur tahlil qilingan. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
madaniy qadriyatlar, tilshunoslik, Kalit so‘zlar: evfemizm, yuz yo‘qotish strategiyasi, noqulay tushunchalar, stilistik yumshoqlik., kommunikativ ehtiyotkorlik
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники