YOSHLAR O‘RTASIDA INTERNET TAHDIDLARINING TARQALISHI, ULARNING KELIB CHIQISH SABABLARI VA OLDINI OLISH CHORA TADBIRLARI

Аннотация

Ushbu maqolada bugungi globallashuv davrida yoshlar o‘rtasida Internet jahon axborot tarmog‘ida, keng tarqalayotgan internet tahdidlari, jumladan, kiberbullingning tarqalish sabablari, shakllari, asoratlari haqida gap boradi. Kiberbulling raqamli texnologiyalar va ijtimoiy tarmoqlar bilan makonda va zamonda tengma-teng rivojlanishi natijasida ancha keng tarqalmoqda va yoshlarning ruhiyatiga sezilarli salbiy ta’sir o‘tkazib kelmoqda. Kiberbullingda nishon qurbonning shaxsiy ma’lumotlariga qaratilib, ularni tarqatish yoki o‘zgacha talqin qilish orqali tahqirlash, qo‘rqitish, tahdid qilish orqali amalga oshiriladi. Ushbu maqola orqali hozirgi kunda ommaviy ravishda foydalanib kelinayotgan ijtimoiy tarmoqlar hamda o‘yin platformalarida keng tarqalgan kiberbulling shakllari va ularning oldini qanday olish mumkinligi haqida gap boradi. Kalit so‘zlar. Kiberbulling, Internet jahon axborot tarmog‘i, ijtimoiy tarmoqlar, raqamli texnologiylar, psixologik ta’sir, onlayn tahqirlash, qo‘rqitish, tuhmat, shaxsiy ma’lumotlar, kiberxavfsizlik, globallashuv, huquqiy himoya, internet madaniyati, raqamli etik qoidalar, “O‘lik moviy kit”. Kirish. Hozirgi kunda raqamli texnologiyalar rivojlanishi ortidan ijtimoiy tarmoq platformalari odamlarning kundalik aloqasida muhim o‘rin egallash bilan birgalikda turli xil salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqarmoqda. Yoshlar o‘rtasidagi barcha kiberbulling shakllariga ijtimoiy tarmoq messenjerlari asosiy makon bo‘lib xizmat qiladi va uning barcha shakllarining keng tarqalishiga sharoit yaratib beradi. Выпуск журнала №-21 Часть–1_ Март –2025 231 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Internetda bezorilik, yoki kiberbulling, qasddan haqorat qilish, haqorat qilish, tahdid qilish, tuhmat qilish va zamonaviy aloqa vositalaridan foydalangan holda, boshqalarga zarar yetkazuvchi maʼlumotlarni yetkazishdir. Bezorilik axborot makonida axborot-kommunikatsiya vositalari orqali amalga oshiriladi. Xususan, internetda elektron pochta orqali, lahzali xabar almashish dasturlarida, ijtimoiy tarmoqlarda, forumlarda, shuningdek, video portallarda buzgʻunchi video materiallar va xabarlarni joylashtirish orqali (odatda odobsiz soʻzlar bilan) yoki mobil telefon orqali (masalan, SMS xabarlar yoki bezovta qiluvchi qoʻngʻiroqlar orqali). Koʻpincha “troller”, “bezorilar” yoki „mobbers“ deb ataladigan bu bezoriliklarning aybdorlari koʻpincha yashirin tarzda harakat qilishadi, shuning uchun jabrlanuvchi zoʻravonlik harakatlarini kim amalga oshirayotganini bilmaydi, ya’ni ular soxta yoki o‘zgalar nomiga ochilgan ochilgan akkauntlar ortidan harakat qiladilar. [1] Kiberbulling ifoda etilishi va ta’sir etish doirasiga ko‘ra bir qancha turlarga bo‘linadi. Jumladan: 1. Haqorat va tahdidlar – Onlayn muhitda kimnidir doimiy ravishda haqorat qilish yoki qo‘rqitish. 2. G‘iybat va mish-mish tarqatish – Odamning obro‘siga putur yetkazish maqsadida yolg‘on yoki buzib ko‘rsatilgan ma’lumotlarni tarqatish. 3. Shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilish – Kimningdir shaxsiy hayotiga oid ma’lumotlarini ruxsatsiz tarqatish. 4. Soxta akkaunt va sahifalar yaratish – Boshqa odamning nomidan akkaunt ochib, unga zarar yetkazish yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqatish. 5. Zo‘ravonlikni tasvirlaydigan kontent tarqatish – Jabrlanuvchini obro‘sizlantirish uchun uning surat yoki videolarini ruxsatsiz tarqatish. 6. Onlayn stalkerlik – Kimningdir harakatlarini internetda kuzatib, uni doimiy ravishda bezovta qilish. 7. Trollizm– kimnidir ataylab asabiylashtirish yoki haqorat qilish maqsadida provokatsion fikrlar yozish. Выпуск журнала №-21 Часть–1_ Март –2025 232 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 8. Xakerlik – birovning akkauntiga buzib kirib, uni sharmanda qilish yoki ma’lumotlarini o‘g‘irlash. 9. Klonlash – kimnidir nomidan soxta akkaunt ochib, u haqda noto‘g‘ri taassurot yaratish. Bugungi kunda ongga ta’sir etish, odamlarni manipulyatsiya qilish tobora keng tarqalmoqda. Bunday holatlar ba’zan shunchaki zavq olish uchun amalga oshirilsa, ba’zan esa moddiy manfaat ko‘zlanadi. Xususan, shaxsiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish orqali pul undirish yoki ularni boshqa maqsadlarda o‘zlashtirish hollari uchraydi. Bu kabi ishlarning ortida ko‘pincha yuqori bilim va tajribaga ega bo‘lgan kompyuter mutaxassislari turadi. Ular tomonidan ishlab chiqilgan murakkab tizimlar orqali ma’lumotlar maxfiy ravishda o‘g‘irlanadi va tahdid etuvchini oshkor etish qiyinlashadi. Bunday holatlar nafaqat alohida shaxslarga, balki butun jamiyatga xavf tug‘diradi. Shu sababli, axborot xavfsizligiga e’tibor berish, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va raqamli tahdidlardan xabardor bo‘lish juda muhim. So‘nggi paytlarda "kiberbulling" atamasi keng qo‘llanila boshladi. U zo‘ravonlikning virtual shakli bo‘lib, elektron vositalar orqali tajovuzkor harakatlarni amalga oshirishni anglatadi. Bu hodisa chet elda va Rossiyada tez tarqalib, shaxsni anonim tarzda ta’qib qilish imkoniyatini beradi. Agar oldin tengdoshlar o‘rtasidagi ta’qib haqiqiy hayotda ro‘y bersa, bugungi kunda u virtual olamga ko‘chmoqda.