DUDUQLANISH TURLARI VA DAVOLASH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada duduqlanishning sabablari, turlari, va davolash usullari haqida kengaytirilgan ma'lumotlar berilgan. Duduqlanish – bu nutq jarayonining ritmik buzilishi bo‘lib, insonning so‘zlarni takrorlab aytishi, cho‘zib talaffuz qilishi yoki gapirishda to‘xtab qolishi bilan bog‘liq. Maqolada duduqlanishning turli sabablari, jumladan, stress, psixologik travmalar, genetik omillar va miya faoliyatining o‘ziga xosligi keltirilgan. Shuningdek, duduqlanishning turli turlari, masalan, nevrotik, organik, psixogen, va fiziologik duduqlanish kabi shakllari haqida ma'lumot beriladi. Kalit so’zlar: Duduqlanish, Ruhiy holat, Bolalikda duduqlanish, Stress va qo‘rquv, Nevrotik duduqlanish, Organik duduqlanish, Psixogen duduqlanish, Fiziologik duduqlanish, Doimiy duduqlanish, Musiqaterapiya, San’at terapiyasi, Genetik omillar, Psixologik travmalar. Har bir inson uchun aniq va ravon gapira olish albatta katta ahamiyatga ega. Lekin ba’zi odamlar uchun bu oddiy ko‘ringan jarayon murakkab bo‘lishi mumkin. Duduqlanish – nutqning ritmik buzilishi bo‘lib, unda inson ayrim tovushlarni takrorlab aytishi, cho‘zib talaffuz qilishi yoki umuman gapirishdan oldin to‘xtab qolishi kuzatiladi. Bu holat turli yoshdagi insonlarda uchrashi mumkin, lekin ko‘pincha bolalikda rivojlanib, vaqt o‘tishi bilan yo‘qolishi yoki davom etishi mumkin.Tadqiqotlarga ko‘ra, dunyo aholisining taxminan 1% qismi duduqlanish bilan yashaydi. Ushbu muammo nafaqat nutq jarayoniga, balki insonning ruhiy Выпуск журнала №-21 Часть–1_ Март –2025 173 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT holatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Duduqlangan inson o‘ziga ishonchi pasayishi, jamiyat oldida gapirishdan qo‘rqishi yoki tushkunlikka tushishi mumkin. Aynan shuning uchun ham duduqlanishni erta aniqlash va unga to‘g‘ri yondashish muhim ahamyat kasb etadi. Duduqlanishning sabablari va turlari turlicha bo‘lishi mumkin. Kimdadir bu stress yoki qo‘rquv tufayli yuzaga kelsa, boshqalarida miya faoliyatining o‘ziga xosligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shuningdek, uni to‘g‘ri usullar bilan nazorat qilish va davolash yo‘llari ham mavjud. Tasavvur qiling, siz gapirmoqchisiz, lekin so‘zlar og‘zingizdan chiqmayapti. Aqlingizda jumla tayyor, lekin birinchi tovushni aytish uchun o‘zingiz bilan kurashyapsiz. Bu holatni boshdan kechirgan odamlar duduqlanish qanchalik qiyinligini juda yaxshi tushunishadi. Duduqlanish nafaqat oddiy nutqiy muammo, balki insonning ruhiy holati va jamiyat bilan muloqotiga ham bevosita ta’sir qiladigan jarayondir. Dunyo bo‘yicha har 100 kishidan 1 nafari duduqlanadi. Ayniqsa, bolalar orasida bu holat keng tarqalgan bo‘lib, ularning 5-8% i hayotining ma’lum bir bosqichida duduqlanishni boshdan kechiradi. Ba’zilarida bu vaqtinchalik bo‘lsa,boshqalarida esa butun umr davom etishi mumkin. Qizig‘i shundaki, duduqlanish odatda 2-6 yosh orasida boshlanadi va o‘g‘il bolalar orasida qiz bolalarga qaraganda 3-4 baravar ko‘proq uchraydi. Ko‘pchilik duduqlanishni faqatgina nutq bilan bog‘liq muammo deb hisoblaydi, ammo aslida bu juda murakkab jarayon bo‘lib, miyaning nutqni boshqaruvchi qismlarida muayyan o‘zgarishlar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Ba’zi hollarda esa ruhiy bosim, stress yoki bolalikdagi psixologik travmalar sabab bo‘lishi mumkin. Duduqlanishning o‘zi har doim ham kasallik emas, lekin u odamning kundalik hayotiga sezilarli ta’sir o‘tkazishi mumkin. Duduqlangan odamlar ichida tarixda nom qoldirgan mashhur shaxslar ham bor. Masalan, Buyuk Britaniya qiroli Jorj VI, mashhur aktyorlar Samuel L. Jackson va Rowan Atkinson (Mr. Bean) yoki taniqli olim Charlz Darvin ham yoshligida duduqlanish bilan kurashgan. Bu esa shuni ko‘rsatadiki, duduqlanish hayotdagi yutuqlarga to‘siq bo‘la olmaydi. Duduqlanishning qanday turlari bor? Duduqlanishning bir necha asosiy turlari mavjud. Ushbu turlarning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, duduqlanishning kelib chiqish sababi, kechish Выпуск журнала №-21 Часть–1_ Март –2025 174 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT darajasi va davolash usullariga qarab farqlanadi. 1.Nevrotik (logonevroz) duduqlanish Asosan kuchli stress, ruhiy bosim yoki bolalikda kechirilgan psixologik travmalar natijasida yuzaga keladi. Bunday duduqlanishda odam tinch holatda yoki yolg‘iz bo‘lganda odatda ravon gapira oladi, lekin auditoriya oldida yoki hayajonlanganida nutqida buzilishlar seziladi. Nutq odatda tezlashib ketadi yoki to‘satdan to‘xtab qoladi, ba’zan odam gapirishdan oldin keraksiz harakatlar qiladi. Duduqlanish darajasi kayfiyat va psixologik holatga bog‘liq ravishda o‘zgarib turadi. 2. Organik (tug‘ma yoki jarohatlarga bog‘liq) duduqlanish Miya faoliyatidagi tug‘ma yoki orttirilgan buzilishlar natijasida yuzaga keladi. Odatda bolalikdan shakllanadi va vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan yo‘qolmaydi.Nutqiy rivojlanish kechikishi, boshqa nevrologik muammolar (masalan, epilepsiya yoki ensafalopatiya) bilan birga uchrab ham turadi. 3. Psixogen duduqlanish Kuchli qo‘rquv, stress yoki psixologik shikastlanish natijasida keskin paydo bo‘ladigan nutq buzilishi.Odatd