Евразийское экономическое сообщество (Евраз): состояние и перспективы региональной интеграции

Аннотация

At the same time, the system of the world economy is characterized by a new quality of its content and significance. This is primarily due to the integration of national farms into the global economic system. According to this presenting article, the author studied deeply the research works of well-known economist scholars and policymakers about the development of trade economies within the framework of Eurasian Economic Community, and made conclusions and recommendations in line with the time requirements. Калит сўзлар: эркин савдо ҳудуди, ягона иқтисодий макон, божхона иттифоқи, иқтисодий интеграция, ягона божхона ҳудуди, ташқи савдо сиёсати, савдо ютуғи. Кириш Маълумки, жаҳон мамлакатлари ўртасида юз бераётган савдо-иқтисодий муносабатларнинг замонавий тенденциялари – халқаро меҳнат тақсимоти ва ихтисослашув имкониятларидан самарали фойдаланиш масалаларини чуқур тадқиқ этиш зарурлигини долзарб масалага айлантирмоқда. Бундай шароитда № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил миллий иқтисодиётлар олдида жаҳон ҳамжамиятига самарали интеграциялашувни чуқурлаштириш орқали ташқи иқтисодий сиёсатни доимий такомиллаштириб бориш вазифаси туради. Ўтган XX асрда ва XXI асрнинг дастлабки йилларида дунёда жуғрофий- сиёсий аҳамияти ва кўлами жиҳатидан ноёб ўзгаришлар рўй берди. Бундай ўзгаришлар бетакрор бўлиб, улар нафақат мамлакатлар ўртасидаги ҳамкорлик соҳасида юзага келган муносабатлар механизмини қайта баҳолаш зарурлигини, балки вужудга келган туб ўзгаришлар халқаро тузилмалар билан ўзаро алоқаларда ва уларнинг фаолиятида иштирок этганда мутлақо янгича ёндашувларни ишлаб чиқиш зарурлигини тақозо этмоқда. Зеро, мамлакатимизнинг Биринчи Президенти И.А. Каримов 2010 йил 12 ноябрда Ўзбекистон Республикаси Олий мажлиси Қонунчилик Палатаси ва Сенатининг қўшма мажлисидаги маърузасида таъкидлаганларидек: “...ҳар томонлама чуқур ўйланган аниқ мақсад ва устувор йўналишларни ўз ичига олган тараққиёт дастури ва уни амалга ошириш стратегиясига эга бўлган мамлакат ва халқ пировард натижада муваффақиятга эришади” [1]. Ҳозирги замон жаҳон иқтисодий ривожланиш амалиёти миллий иқтисодиётларни юксалтиришда фақат ўз кучига таяниш тамойили кам самара беришини кўрсатмоқда. Бундай йўл иқтисодий ва ижтимоий ривожланишга тўсқинлик қилиши баробарида миллий ресурслардан нооқилона фойдаланиш [11. c 15.] ва пировард натижада эса бозор иқтисодиётини барпо этиш жараёнини қийинлаштиради. Халқаро экспертларнинг фикрича, «иқтисодий интеграция миллий иқтисодиётларнинг иқтисодий ўсишига таъсир кўрсатувчи динамик ривожланувчи жараёндир» [23. p 178-179.]. Бугунги кунда Ўзбекистон Республикасида амалга оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар муваффақияти, кўп жиҳатдан, жаҳон хўжалиги тизимига мақсадга мувофиқ тарзда интеграциялашишга, айниқса, ҳудудий жиҳатдан яқин мамлакатлар билан савдо-иқтисодий муносабатларнинг ривожланишига боғлиқдир. Ўзбекистон Республикасининг Биринчи Президенти И.А. Каримов таъкидлаганларидек, "МДҲ доирасида интеграцион алоқаларнинг чуқурлашуви ва ушбу мамлакатлар ўртасида тенг ҳуқуқли ўзаро манфаатли муносабатларнинг ривожланиши мазкур ташкилотга аъзо ҳар бир мамлакатда амалга оширилаётган ислоҳотлар муваффақиятини белгилаб берувчи асосий омиллардан бири ҳисобланади" [2. 2-б.]. Шу нуқтаи назардан МДҲ доирасида савдо-иқтисодий муносабатларни иқтисодий интеграциянинг муҳим кўриниши ҳисобланган ягона божхона иттифоқи доирасида ривожлантириш, унинг ташкилий ва ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш, бугунги куннинг энг долзарб масалаларидан бири бўлиб қолмоқда. Экспертларнинг таъкидлашича, Евросиё иқтисодий ҳамжамияти (ЕврАзЭС) собиқ совет маконидаги анчайин омадли ва истиқболли интеграция лойиҳасидир. Мазкур тузилма собиқ СССРнинг тарқалиши муносабати билан ташкил этилган янги мустақил давлатларнинг МДҲ доирасидаги интеграциялашув йўлидаги саъй ҳаракатларининг ҳосиласи бўлди. № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил Тарихан 1995 йилда Россия ва Белорусия ўртасида имзоланган «Божхона иттифоқи тўғрисида»ги битимга асосланган ва кейинчалик ўз таркибига Қозоғистон, Қирғизистон ҳамда Тожикистонни бирлаштирган Евросиё иқтисодий ҳамжамияти, ўзининг шаклланиш тарихи ва ривожланиш амалиётига кўра, шубҳасиз ҳозирда жаҳон ҳамжамиятининг диққат маркази турмоқда. Шу жиҳатдан мазкур илмий мақолада автор 1994 йилда Ўзбекистон, Қозоғистон ва Қирғизистон ўртасида ташкил этилган Марказий Осиё «ягона иқтисодий макони» нинг Евросиё иқтисодий ҳамжамияти (ЕврАзЭС) га бирлашиб кетганлигининг ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий шарт-шароитларини экспериментал кузатувлар асосида чуқур таҳлил қилган ва унинг замонавий ривожланиш амалиётини илмий жиҳатдан тадқиқ этган. Илмий мақолада кўтарилган тадқиқот мавзусининг долзарблиги яна шу билан жизоҳланадики, Ўзбекистоннинг жаҳон иқтисодиётига интеграцияла- шувининг замонавий босқичида Марказий ва Евро Осиё маконида жойлашган қўшни мамлакатлар бил