O‘QIB TUSHUNISH MAHORATINI OSHIRISH METODLARI VA OSON USULLARI

Аннотация

Ushbu maqola o‘qish va tushunish mahoratini oshirishning samarali metodlari va usullarini ko‘rib chiqadi. Maqolada o‘qishning maqsadiga qarab turli metodlarni tanlash, o‘qishdan keyin materialni qayta ko‘rib chiqish, o‘qishdan oldin tayyorgarlik ko‘rish, va o‘qishni doimiy ravishda amalga oshirish kabi asosiy masalalar yoritilgan. Shuningdek, o‘qish jarayonini samarali qilish uchun tez o‘qish (skimming), diqqat bilan o‘qish (scanning), va qayta o‘qish (active reading) kabi usullar keltirilgan. Maqolada o‘qishning ilmiy va adabiy matnlarni chuqur tushunish va o‘zlashtirishga yordam beruvchi usullarga ham to‘xtalib o‘tiladi. Bularning barchasi o‘qishning samaradorligini oshiradi, bilim olish jarayonini tezlashtiradi va ma’lumotni yaxshiroq anglashga yordam beradi. Maqola, o‘qib tushunish mahoratini rivojlantirishda ilg‘or metodlarni qo‘llashni tavsiya etadi, shu bilan birga o‘qish jarayonining har tomonlama samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Kalit so‘zlar: O‘qib tushunish mahorati, skimming, scanning, active reading, strategiyalar, tavsiyalar. Kirish: O‘qib tushunish mahorati har bir insonning bilim olish, muammolarni hal qilish va o‘z fikrini aniq ifodalash kabi ko‘plab ko‘nikmalarini rivojlantiradi. XXI asrda axborot texnologiyalarining rivojlanishi va globalizatsiya jarayonining tezlashishi bilan o‘qish jarayoni yanada muhim ahamiyat kasb etmoqda. Har kuni yangi bilimlar va tafsilotlarni o‘zlashtirish zarurati tufayli o‘qib tushunish mahoratini Выпуск журнала №-22 Часть–2_ Март –2025 58 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT oshirish muhim bo‘lib qoldi. Shuningdek, o‘qib tushunish qobiliyatining kuchayishi shaxsning o‘zini rivojlantirishiga, bilim olish jarayonini samarali tashkil etishga yordam beradi. O‘qib tushunishning ahamiyati va uning dolzarbligi quyidagi sabablar bilan izohlanadi: Ma’lumotlarning ortishi: Hozirgi kunda odamlar turli manbalardan axborot olishmoqda, masalan, kitoblar, maqolalar, internet resurslari. Bu holat o‘qish va tushunish mahoratining kuchayishini talab qiladi. Kundalik hayotdagi muhim roli: O‘qish orqali insonlar yangi bilimlarni o‘zlashtiradi, mehnat bozorida raqobatbardoshlikni oshiradi va shaxsiy rivojlanishga erishadi. Ta’lim tizimidagi ahamiyati: O‘qish va tushunishni chuqur o‘zlashtirish talabalar uchun ilmiy izlanishlar olib borish, kompleks mavzularni o‘rganish va yangi bilimlarni tezda o‘zlashtirish uchun zarurdir. Intellektual rivojlanish: O‘qib tushunish, fikrlash va qaror qabul qilish jarayonlarini yaxshilaydi, bu esa aqliy rivojlanishga xizmat qiladi. O‘qib tushunish va uning metodlarini o‘rganish sohasida turli ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Quyida ushbu mavzuga oid asosiy olimlar va ularning tadqiqotlari haqida ma’lumot keltirilgan: David Pearson, o‘qish va tushunish jarayonini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan olimlardan biridir. U o‘qish tushunishining asosiy jihatlarini o‘rganib, “Interactive Model of Reading” (O‘qishning interaktiv modeli) nazariyasini ishlab chiqdi. Bu modelga ko‘ra, o‘qish jarayoni faqat so‘zlarni tanib olishdan iborat emas, balki o‘qigan matnni tashqi tajribalar va bilimlar bilan bog‘lab, anglash jarayoni bo‘ladi. U o‘qish tushunishiga doir bir qator metodlarni ishlab chiqdi, jumladan, so‘zlarni va kontekstni tahlil qilish, o‘qishning interaktiv tabiati haqida ko‘plab tadqiqotlar olib bordi. Louise Rosenblatt o‘qish va tushunish jarayonini “Reader-Response Theory” (O‘quvchi-Javob nazariyasi) orqali tushuntiradi. U o‘qish jarayonida o‘quvchi va matn o‘rtasidagi interaktiv munosabatni ta’kidlaydi. Bu nazariyaga ko‘ra, o‘quvchi Выпуск журнала №-22 Часть–2_ Март –2025 59 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT matnni o‘z tajribasi, bilimi va dunyoqarashi bilan shakllantiradi. Shu sababli, har bir o‘quvchi matnni o‘ziga xos tarzda tushunishi mumkin. William Grabe o‘qish va tushunish bo‘yicha ilmiy ishlarida o‘qish jarayonini ko‘plab bosqichlarga bo‘lib, har bir bosqichda tushunish va yodda saqlashni mustahkamlash uchun metodlarni ishlab chiqdi. U o‘qishning “global” va “local” tahlilini ta’kidlaydi, ya’ni o‘qish jarayonida matnning umumiy mazmunini tushunish va ayni vaqtda tafsilotlarga e’tibor qaratish zarurligini o‘rganadi. Jean Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi o‘qib tushunish mahoratining rivojlanishini tushunishga yordam beradi. Piaget, o‘qishning rivojlanishi bolalarning kognitiv salohiyatiga bog‘liq ekanligini ta’kidlagan. Uning tadqiqotlari o‘quvchilarni o‘qib tushunish jarayonini rivojlantirishda, yoshi va tafakkur darajalariga qarab turli usullarni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi. John Guthrie o‘qish motivatsiyasini o‘rganish bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borgan. U, o‘qish motivatsiyasining o‘qib tushunish mahoratiga qanday ta’sir qilishini o‘rganib, o‘qishning qiziqarli va maqsadga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarurligini ta’kidlagan. Uning tadqiqotlari o‘qish va tushunishni rivojlantirishda muhim motivatsion omillarni ko‘rsatadi. Asosiy qism. O‘qish va tushunish – bu har bir insonning bilim olish jarayonida asosiy vazifalaridan biridir.