“GESTATSION QANDLI DIABET BILAN HOMILADORLARNI OLIB BORISH TAMOYILLARINI TAKOMILLASHTIRISH”

Аннотация

Gestatsion qandli diabet (GQD) homiladorlik davrida aniqlangan, ammo "manifest" qandli diabet mezonlariga javob bermaydigan giperglikemiya bilan tavsiflanadigan, homilador ayollarda endokrinologlar va akusher-ginekologlar tomonidan eng ko'p aniqlanadigan metabolik kasallik hisoblandi. Dunyoning turli mamlakatlarida GQD tarqalishi umumiy homiladorlik sonining 1-20% ni tashkil qiladi va ko'p jihatdan o'rganilayotgan aholi soniga va qo'llaniladigan diagnostika mezonlariga bog’liq. GQDning bir qancha perinatal va akusherlik asoratlari mavjud: makrosomiya tug’ruq vaqtida ayol va bolaning travmalariga, diabetik fetopatiya (DF) esa yangi tug’ilgan chaqaloqda gipoglikemiya va nafas olish muammolariga sabab bo’ladi. GQD bilan og'rigan bemorlarni tekshirish va davolash perinatal asoratlarni yaxshilaydi, makrosomiya va DF bilan og'rigan bolalar foizini kamaytiradi va buning natijasida aholi orasida operativ tug'ish sonining kamayishiga olib keladi. Kalit so’zlar: Gestatsion qandli diabet (GQD), diabetik fetopatiya (DF), makrosomiya, insulin qarshiligi Gestatsion qandli diabet (GQD) homiladorlik davrida birinchi marta aniqlanadigan, uglevod almashinuvining buzilishdan kelib chiqadigan metabolik kasallikdir[10]. GQD deganda, odatda yengil giperglikemiya nazarda tutiladi. Lekin shunga qaramay, ushbu holat homiladorlik, tug‘ruqning salbiy oqibatlariga va kelajakda diabet, yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishi kabi boshqa xavflarga ham sabab bo’ladi.(ACOG Practice Bulletin №190, 2018; Waters T.P.,2022). Turli mamlakatlarning umumiy aholisida GQD chastotasi 1% dan 20% gacha oʻzgarib Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 158 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT turadi, oʻrtacha 7% [4,6]. Ko'p jihatdan o'rganilayotgan aholi soniga va qo'llaniladigan diagnostika mezonlariga bog’liq. Hozirgi mavjud ilmiy ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, so'nggi o'n yil ichida dunyoda qandli diabet bilan kasallanganlar soni ikki baravar ko'paygan. Xalqaro diabet federatsiyasining ma'lumotlariga ko'ra, 2035 yilga kelib, tibbiy prognozlarga ko'ra va barcha mumkin bo'lgan xavflarni hisobga olgan holda, butun dunyo bo'ylab 600 millionga yaqin odam qandli diabetdan aziyat chekadi. Shu bilan birga, homilador ayollarning 2-5 foizi qandli diabet bilan og'riydilar, ulardan 87,5 foiz hollarda homiladorlik qandli diabet, 7,5 foizda 1-toifa diabet va 5 foizda 2-toifa qandli diabet aniqlanadi.[8] Koʻpgina homilador ayollarda kasallik aniq giperglikemiya va aniq klinik belgilarsiz davom etishi sababli, GQD xususiyatlaridan biri uni tashxislash va aniqlashning qiyinligi hisoblanadi.[4] Uning klinik ko‘rinishi kasallikni ancha kech bosqichlarida, homilaga salbiy ta’sir ko‘rsatganidan keyin namoyon bo‘lishi mumkin. [5] Shuning uchun GQDni davolash natijalarini yaxshilash uchun tashxislash usullarini takomillashtirish, kasallikni erta bosqichda aniqlaydigan va uning paydo bo‘lishini bashorat qilish imkonini beruvchi markerlarni izlab topish zarur. Shu sababli GQDning bashorat qiluvchi ko‘rsatkichlarini aniqlash zamonaviy ilmiy tadqiqotlarning ustuvor yo‘nalishi bo‘lib qolmoqda (Aliyeva F.X., 2020; Kapustin R. V. 2021; Snetkova N.V. 2021; Frick A.P., 2016).[5] Normal homiladorlik davrida glyukoza darajasini tartibga solish: Normal homiladorlik paytida onaning tanasining muhim metabolik moslashuvi insulin sezgirligining o'zgarishi bo'lib, uning ehtiyojlariga qarab o'zgaradi. Homiladorlikning dastlabki bosqichlari insulinga yuqori sezuvchanlik bilan tavsiflanadi. Buning yordamida glyukozaning adipotsitlar tomonidan so'rilishi yaxshilanadi, ayolning tanasi homiladorlikning kech davrida energiya ehtiyojlarini oshirishga tayyorlanadi. Homiladorlikning rivojlanishi bilan ikkinchi trimestrdan boshlab fetoplasentar gormonlar (platsenta laktogeni va progesteron) va onalik gormonlari (kortizol, estrogenlar, prolaktin) gormonlari ko'payadi. Plasental insulinazaning faollashishi kompensatsion giperinsulinemiya bilan fiziologik insulin qarshiligi holatiga olib keladi. Natijada, qondagi glyukoza darajasi oshadi, u platsenta Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 159 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bo'ylab osongina ko'chiriladi va homila o'sishiga yordam beradi. Insulin qarshiligining yengil holati endogen glyukoza sekretsiyasining oshishiga va yog 'birikmalarining yo'q qilinishiga olib keladi, bu esa giperglikemiya va giperlipidemiyani keltirib chiqaradi. Homiladorlik davrida yetarli metabolik moslashuv bo'lmasa, GQD rivojlanadi. Metabolik moslashuvni buzilishi ko'pincha xavf omillari mavjud homilador ayollarda kuzatiladi [9,11]. GQD ning bir nechta xavf omillari mavjud va ularni birinchi prenatal tashrifda hisobga olish tavsiya etiadi.[1,2,3,4,5] • ortiq vazn yoki semizlik (TVI-tana vazni indeksi 30 kg/m2 dan ortiq). • anamnezda GQDning mavjudligi. • qarindoshlikning 1 va 2-darajali qarindoshlarida har qanday turdagi diabetning oilaviy anamnezi. • hozirgi homiladorlik paytida yoki anamnezda homila makrosomiyasi (4500 g). • hozirgi homiladorlik paytida yoki anamnezda pol