Этическая (исламская) система финансирования как средство инновационного финансирования (на примере Узбекистана и СНГ)

Аннотация

This article describes history of Islamic finance development and its current statue in CIS countries as well as analyses of its advantages and prospects. At the same time article provides information on analyses of Islamic Finance introduction in the Republic of Uzbekistan. Калит сўзлар: Исломий молия/молиялаштириш, исломий банк, ИТБ, ХСРИК, ИҲТ, исломий дарча Кириш Бугунги кунда исломий молиялаштириш механизмлари бутун дунёда жадал ривожланиб келаётган соҳалардан бири ҳисобланади. Мутахассисларнинг фикрига кўра исломий банкларнинг ялпи активлари миқдори 2,5 триллион АҚШ долларини ташкил этади. Аҳолисини асосий қисмини мусулмонлар ташкил этадиган давлатлар учун бу соҳани ривожлантириш айниқса долзарб ҳисобланади. Ўзбекистон Республикасининг Президенти Ш.М.Мирзиеёв ИҲТ ТИВ кенгаши 43-сессияси очилиш маросимида сўзлаган нутқидан қуйидаги сатрларни келтириб ўтиш жоиз: “Ислом олами улкан иқтисодий, инвестицион салоҳият, энергетика ресурсларига эга. Улардан тўғри фойдаланиш, Ислом ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатларнинг халқаро савдо-иқтисодий, молиявий, инвестицион ҳамкорлигини кенгайтириш, мамлакатларимизни бирлаштирадиган транспорт йўлларини ташкил этиш юксак иқтисодий тараққиёт кўрсаткичларига эришиш имконини беради ва бу пировард натижада бошқа барча соҳаларнинг ривожланишида асос бўлиб хизмат қилади”. Шундай экан мусулмон давлатларидаги мавжуд исломий молиялаштиришга асосланган банклар, инвестиция фондлари ва компанияларнинг маблағларини Ўзбекистоннинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиши ва ҳусусий секторни қўллаб-қувватлаш мақсадида жалб этиш айни муддаодир. Бунинг учун албатта № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 1 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил миллий банк тизимига янгича ёндашув билан назар солмоқ лозим, яъни анъанавий молиялаштириш механизмлари билан бир қаторда шерикчиликка асосланган молиялаштириш механизмларини жорий этиш масаласи тадқиқ этилиши муҳим ва долзарб ҳисобланади. Исломий молиялаштириш билан анъанавий молиялаштиришнинг асосий фарқи, биринчиси фойда ва зарарни бўлишишга, шунингдек активларга асосланган молиялаштириш ҳисобланади. Қискача айтганда, исломий молиялаштириш шерикчиликка асосланади. Бунда банк мижозни талаби асосида объект қуриб бериши, асбоб-ускуналар, товар, хомашёлар сотиб олиб бериши ёки уларни ижарага бериши мумкин. Молиялаштиришни асосида савдо операциялари ётади. Анъанавий банк тизимида эса савдо операцияларини амалга ошириш қонунчилик нуқтаи назаридан мушкул ҳисобланади ва бунга солиққа тортиш ва банк фаолиятига тегишли ҳуқуқий-меъёрий ҳужжатлар тўсқинлик қилади. Юқорида айтилганларни инобатга олганда, Ўзбекистон Республикасида шерикчиликка асосланган ёки ахлоқий (исломий) молиялаштиришни жорий этиш учун шунга мос қонунчилик, ҳуқуқий-меъёрий асос шакллантирилиши лозим. Бу эса ўз навбатида давлатимизга қўшимча капитал кириб келишини ва аҳолига муқобил молиялаштириш механизмларини таклиф этиш имконини беради. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили Ислом иқтисодиёти ва молиясига бағишланган адабиётлар инглиз ва араб тилларида араб, европа, америка, австралия, африка миллатига мансуб муаллифлар томонидан кўплаб ёзилган ва ёзилмоқда Ислом Тараққиёт Банки гуруҳининг аъзоси бўлган Ислом тадқиқотлар ва тренинглар институти томонидан ҳам Ислом молияси ва иқтисодиётига бағишланган адабиётлар нашр этилиши қўллаб келинмоқда. Бу соҳани ривожига ҳисса қўшган жисмоний ва юридик шахслар йилда бир ИТБ мукофоти билан тақдирланмоқда. Шу пайтгача бу мукофотга асосан араб ва африка давлатлари, шунингдек Покистон, Малайзия ва Туркия тадқиқотчилари сазовор бўлишган. Рус тилида ёзилган китобларни таҳлил қиладиган бўлсак уларнинг аксарияти 2000 йилларда ёзилган бўлиб муаллифлари Р.И.Беккин, Н.В.Жданов, К.В.Кочмол, В.В.Павлов, А.Ю.Журавлев, Е.Л.Шуремов, М.А.Румянцев, Е.А.Байдаулет ва б., мақолалар эса бир қатор тадқиқотчилар томонидан ёритилган. Булар М.Калимуллина, Р.Вахитов, П.Трунин, М.Каменских, М.Муфтяхетдинова, Б.К.Арыспаева, Н.Ишмухаметов, И.В.Жмуйда, А.Салихова, А.Болджурова, А.Н.Козырин, Б.Химо ва бошқалар. Бундан ташқари рус тилига Ислом иқтисодиёти ва молияси соҳасидаги таниқли олимларнинг китоблари ҳам таржима қилинган. Мисол учун, Куала Лумпур Бизнес мактаби президенти С.Хорун ва шу мактабнинг илмий ходими В.Нурсофизанинг “Islamiс Finance and Banking System. Philosophies, Principles and Practices”, Исломия молия муассасалари учун бухгалтерия ва аудит ташкилоти (AAOIFI) шариат кенгаши раиси Т.Усманининг “An introduction to Islamic Finance” ҳамда шу ташкилотнинг шариат стандартлари, шунингдек Рафик Ал-Мисрининг “Фикх имущественных отношений” китоби рус тилига таржима қилинган. № 5, 2017 www.iqtisodiyot.uz 2 “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 5, сентябрь-октябрь, 2017 йил Афсуски ўзбек тилида ёзилган ёки таржима қилинган китоблар ва ўқув қўлланмаларни қўл билан санаса бўлади. Булар С.Хорун, В.Нурсофизанинг ўзбек тилига таржима қилинган “Исломий молиялар ва банк тизими. Фалсафаси, тамойиллари ва амалиёти” кито