OʻZBEKISTON SSSR DA TA'LIM TIZIMI TARIXSHUNOSLIGI (1941-1945- YILLAR)

Аннотация

The period of World War II (1941-1945) was a complex and unique period for the education system of Uzbekistan. The war years set new tasks for the education system, resources were limited, and the educational process was carried out in difficult conditions. This period has not been sufficiently studied in the historiography of education and requires answers to many questions. This article analyzes scientific literature, archival materials and other sources devoted to the historiography of the education system of Uzbekistan in 1941-1945, and highlights the features, problems and achievements of the education system of that period. Keywords: higher education institutions, doctoral studies, postgraduate studies, front, textbooks, equipment, notebooks, military institutions, public education, certificate, gold and silver medals. Аннотация. Период Второй мировой войны (1941-1945 гг.) был сложным и особенным периодом для системы образования Узбекистана. Годы войны https://scientific-jl.com/ 1 5 1 44-son_1-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi поставили перед системой образования новые задачи, ресурсы были ограничены, учебный процесс проводился в тяжелых условиях. Этот период недостаточно изучен в историографии образования, и многие вопросы требуют ответов. В данной статье анализируется научная литература, архивные материалы и другие источники, посвященные историографии образовательной системы Узбекистана в 1941-1945 годах, а также освещаются особенности, проблемы и достижения образовательной системы того времени. Ключевые слова: высшие учебные заведения, докторантура, аспирантура, фронт, учебники, оборудование, тетради, военные учреждения, народное образование, грамота, золотая и серебряная медали. Kirish. Urush boshlanishi bilan Oʻzbekiston taʼlim tizimi tubdan oʻzgardi. Koʻplab oʻqituvchilar frontga safarbar qilindi1, maktablar kasalxonalar va boshqa harbiy ehtiyojlar uchun foydalanildi. Shu bilan birga, taʼlimning ahamiyati yanada oshib, urush sharoitida malakali kadrlar tayyorlashga ehtiyoj kuchaydi. O‘zbekiston xalq ta’limi, jumladan, oliy o‘quv yurtlari og‘ir sinovlardan o‘tdi. Ko‘pchilik professoro‘qituvchilar, talabalar frontga safarbar etildi. Samarqand kooperativ instituti bilan Toshkent moliya iqtisodiyot instituti, Toshkent va Samarqand tibbiyot institutlari, O‘zbek va O‘rta Osiyo davlat universitetlari birlashtirildi. Ularning bo‘shagan binolariga harbiy muassasalar, gospitallar joylashtirildi. O‘z professor-o‘qituvchilari bilan ko‘chirib keltirilgan oliy o‘quv yurtlarining faoliyati respublikada oliy ta’limning yanada rivojlanishiga ijobiy ta’sir etdi. Moskvalik va leningradlik olimlar talabalarga yangi kurslar bo‘yicha ma’ruzalar o‘qidilar, mahalliy millat vakillaridan ilmiy- pedagogik kadrlar tayyorlashga ko‘maklashdilar, yangi mutaxassislik bo‘yicha kadrlar tayyorlash yo‘lga qo‘yildi. Ular xalq xo‘jalik va harbiy ahamiyatga molik mavzularda tadqiqot ishlarini uyushtirdilar2. O‘zbekiston hukumati oliy o‘quv yurtlaridagi qiyinchiliklarni bartaraf etish, moddiy ba’zasini mustahkamlash, o‘qituvchilar bilan ta’minlash masalalarida ko‘maklashdi. Ayniqsa, ko‘chib kelgan tajribali pedagoglar, olimlar 1943—1944- yillarda o‘z shaharlariga qayta boshlagan, urushning dastlabki davrida vaqtincha yopilgan yoki birlashtirilgan institutlar qayta tiklanayotgan, yangidan Chimboy va Urganch pedagogika institutlari, Namangan va Marg‘ilon o‘qituvchilar institutlari, Toshkent teatr san’ati instituti ochilgan, ilmiy-pedagogik kadrlarga muhtojlik ortgan bir paytda respublika hukumatining oliy o‘quv yurtlariga ko‘magi sezilarli bo‘ldi. Yirik 1 ЦГА РУ Р 2282, оп. 1, д. 634 Список сотрудников, представленных к награждению медалями за доблестный труд во время Великой Отечественной войны (1941-1945) С.90 2 Вопросы истории советской школы и педагогики. Москва, 1959; Гончаров Н.П. Перестройка советской школы; Казакова А.С. Ими гордится Родина. Москва, 1961, С. 116 https://scientific-jl.com/ 1 5 2 44-son_1-to’plam_May-2025 ISSN: 3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi oliy o‘quv yurtlarida doktorantura va aspiranturaga qabul kengaytirildi. Respublika miqyosida ishlab turgan rahbar xodimlar oliy o‘quv yurtlariga ishga yuborildi. Xalq maorifida ham jiddiy qiyinchiliklar bo‘ldi. Ko‘plab maktablar binolari gospitallar, yotoqxonalar, harbiy o‘quv yurtlariga berildi. Maktablar birlashtirildi, ko‘p smenali o‘qish joriy etildi. Urushgacha respublika maktablarida ishlayotgan o‘qituvchilarning 74,6 foizini erkaklar tashkil etardi. Ular frontga, ishlab chiqarish ishlariga ketdi. Buning ustiga darsliklar, uskunalar, daftarlar yetishmas edi. Qisqa muddatli kurslar tashkil etilib, boshlang‘ich sinflar uchun o‘qituvchilar tayyorlandi, boshqa ishga ketgan o‘qituvchilarni maktabga qaytarish tadbirlari ko‘rildi, ularning moddiy-maishiy ahvolini yaxshilashga g‘amxo‘rlik qilindi. 1944-yilda o‘qituvchilar armiya safidan maktablarga qaytarildi. O‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi yaxshilandi. Kundalik o‘