OILA IJTIMOIYLASHUV MASKANI

Аннотация

Ushbu maqolada oila, oilaning o'rni va roli haqida hamda oila birinchi ijtimoiylashuv obyekti ekanligi toʻgʻrisida maʼlumotlar keltirilgan. Kalit so'zlar: Oila, ijtimoiylashuv, tarbiya, madaniyat, qadriyatlar, ananalar, jamiyat, shaxs shakllanishi, bolalar tarbiyasi, oilaviy muhit, axloqiy meʼyorlar, muloqot, ijtimoiy tajriba, rol taqsimoti, psixologik muhit, ota-ona mas'uliyati, avlodlar davomiyligi, oilaviy qadriyatlar, oila modeli. Oila – bu insonning birinchi ijtimoiylashuv maskani hisoblanadi. Chunki inson hayotidagi dastlabki tajribalar, qadriyatlar va norma hamda qoidalar aynan oilada shakllanadi. Bola tug‘ilgandan boshlab, ota-ona va oila a’zolari bilan muloqot qilish orqali ijtimoiy muhitga moslashishni o‘rganadi. Oilada ijtimoiylashuvning asosiy jihatlari: 1. Til va muloqot ko‘nikmalari – bola ilk so‘zlarini oilada o‘rganadi, fikr almashishni boshlaydi. 2. Qadriyatlar va an’analar – oila muhitida milliy va diniy qadriyatlar bolaga singdiriladi. 3. Ijtimoiy xulq-atvor qoidalari – hurmat, e’tibor, mas’uliyat kabi tushunchalar oilada shakllanadi. 4. Rol va majburiyatlar – bola oiladagi rollarni kuzatib, jamiyatdagi o‘z o‘rnini anglay boshlaydi. 5. Mehnat va mustaqillik – bolaga kichik vazifalar berish orqali mehnatsevarlik va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyati rivojlantiriladi. Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 181 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Oiladagi tarbiya jamiyat taraqqiyotiga ham bevosita ta’sir qiladi. Sog‘lom va barkamol oila jamiyatning mustahkam poydevori hisoblanadi. Shu boisdan, oilada sog‘lom muhit yaratish har bir insonning asosiy burchlaridan biridir. Oila inson hayotida eng muhim ijtimoiy institutlardan biri bo‘lib, uning jamiyatga moslashuvi va barkamol shaxs bo‘lib yetishishida asosiy rol o‘ynaydi. Ijtimoiylashuv jarayoni – bu insonning jamiyat me’yorlari, qadriyatlari va xulq-atvor qoidalarini o‘zlashtirishi bo‘lib, u asosan oilada shakllanadi. Oila – ijtimoiylashuvning asosiy maskani. Oila inson hayotidagi eng birinchi va eng muhim ijtimoiy muhit hisoblanadi. Bola hayotining dastlabki yillaridan boshlab, oilada jamiyatning asosiy qadriyatlarini, urf-odatlarini va xulq-atvor qoidalarini o‘rganadi. Oilada shakllangan dunyoqarash va fazilatlar butun umr davomida insonning shaxsiyati va jamiyatdagi o‘rniga ta’sir qiladi. Oilada ijtimoiylashuvning asosiy jihatlari 1. Axloqiy va ma’naviy tarbiya. Oila bolaga yaxshilik va yomonlikni farqlash, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni o‘rgatadi. Vatanparvarlik, mehr-oqibat, insonparvarlik kabi fazilatlar ham oilada shakllanadi. 2. Mehnat tarbiyasi. Bola oilada mehnat qilish, o‘z vazifalarini bajarishga mas’ul. Oila – ijtimoiylashuv maskani. Oila jamiyatning eng kichik, lekin eng muhim bo‘g‘ini hisoblanadi. Bola dunyoga kelib, avvalo, oilada tarbiya oladi va atrof- muhitni anglashni boshlaydi. Uning axloqiy qarashlari, qadriyatlari va dunyoqarashi aynan oilada shakllanadi. Oilada ijtimoiylashuv jarayoni: 1. Birinchi tajribalar – Bola ilk bor oilada gapirish, o‘zini tutish, muomala qilish ko‘nikmalarini o‘rganadi. 2. Madaniy qadriyatlarni o‘zlashtirish – Milliy va diniy an’analar, odob-axloq qoidalari avloddan-avlodga oilada o‘tadi. 3. Jamiyatga moslashish – Oila bolani kelajakda mustaqil hayot kechirishga tayyorlaydi, mehnatsevarlik, hurmat, mas’uliyat hissini shakllantiradi. Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 182 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4. Shaxsiy fazilatlarning rivojlanishi – Muhabbat, mehr-oqibat, hamjihatlik kabi xislatlar oilada tarbiyalanadi. Oilaning ijtimoiylashuvdagi o‘rni. Oila bola uchun birinchi maktab va birinchi jamiyatdir. Ota-onalar farzandining ma’naviy va jismoniy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Oilada shakllangan fazilatlar insonning butun hayoti davomida unga yo‘ldosh bo‘ladi. Oila – insonni jamiyatga tayyorlaydigan muhit. Mustahkam oila mustahkam jamiyatning asosidir. Shu sababli, oilaviy muhitni sog‘lom saqlash va unga e’tibor qaratish muhim vazifalardan biridir. Oila – bu nafaqat inson hayotining ajralmas qismi, balki uni to‘laqonli shaxs sifatida shakllantiruvchi asosiy ijtimoiy makondir. Jamiyatning barqarorligi va taraqqiyoti mustahkam va sog‘lom oilalarga bog‘liqdir. Xulosa qilib aytganda, oila insonning ijtimoiylashuvi uchun eng muhim muhit hisoblanadi. U farzandlarga jamiyat qoidalari, axloqiy qadriyatlar va madaniy merosni yetkazib, ularning to‘laqonli shaxs bo‘lib shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mustahkam va sog‘lom oilalar jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining asosiy omillaridan biridir. "Oila – ijtimoiylashuv maskani" mavzusida foydalanish mumkin bo‘lgan asosiy adabiyotlar ro‘yxatini taqdim etaman. Ushbu mavzu oilaning jamiyatdagi o‘rni, ijtimoiy tarbiya jarayoni va shaxs shakllanishiga ta’siri bilan bog‘liq bo‘lgani sababli, sotsiologiya, psixologiya va pedagogika yo‘nalishlaridagi adabiyotlar muhim ahamiyat kasb etadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1.Mahmudov A. – Oila sotsiologiyasi – Toshkent: O‘zbekiston, 2015. 2. Akramova, D. (2022). Bo’lajak pedagog-psixologla