MEHNAT SHARTNOMASI MAZMUNIGA TEGISHLI TARAFLARNING HUQUQ VA MAJBURIYATLARINI AMALGA OSHIRISH

Аннотация

Mehnat shartnomasi – ish beruvchi va xodim o‘rtasida tuziladigan hujjat bo‘lib, unda taraflarning huquq va majburiyatlari belgilangan. Ushbu hujjat mehnat munosabatlarini tartibga soladi, ish sharoitlari, mehnatga haq to‘lash tartibi va boshqa muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi. Mehnat shartnomasining asosiy maqsadi – taraflarning huquqlarini himoya qilish va ularning majburiyatlarini belgilashdan iborat. Ushbu maqolada mehnat shartnomasi doirasida taraflarning asosiy huquqlari, ularning majburiyatlari va ushbu hujjatga rioya qilish tartibi yoritiladi. Kalit so’zlar: mehnat shartnomasi, ish beruvchi, xodim, huquqlar, majburiyatlar, mehnat munosabatlari, ish sharoitlari, mehnatga haq to‘lash, mehnat qonunchiligi, mehnat huquqi. Kirish. Mehnat shartnomasi – bu ish beruvchi va xodim o‘rtasidagi mehnat munosabatlarini rasmiy tartibga soluvchi huquqiy hujjat bo‘lib, unda taraflarning asosiy huquq va majburiyatlari aniq belgilab qo‘yiladi. Ushbu shartnoma mehnat qonunchiligiga asoslanib tuziladi va ish joyidagi intizom hamda mehnat sharoitlarini tartibga solishda muhim ahamiyatga ega. Mehnat shartnomasi orqali xodimga ish joyi, lavozimi, ish haqi miqdori, mehnat sharoitlari va dam olish vaqtlari kafolatlanadi. Ish beruvchi esa o‘z navbatida xodim tomonidan bajarilishi lozim bo‘lgan vazifalarni, mehnat intizomiga rioya qilish tartibini hamda ish joyida xavfsizlik qoidalariga amal qilishni talab qiladi. Ushbu shartnoma taraflarning o‘zaro mas’uliyatini ta’minlab, ularning manfaatlarini himoya qilishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada mehnat shartnomasining asosiy elementlari, taraflarning huquq va Выпуск журнала №-19 Часть–4_ Февраль –2025 309 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT majburiyatlari hamda ushbu shartnomaga rioya qilish tartibi batafsil yoritiladi. Mehnat shartnomasining to‘g‘ri tuzilishi va unga amal qilinishi nafaqat qonuniylikni ta’minlaydi, balki mehnat munosabatlarini yanada barqaror va samarali qilishga yordam beradi.[1] Muhokama va natijalar. Mehnat shartnomasining har ikki tomoni – ish beruvchi va xodim o‘z faoliyati davomida boshqa tomonga yetkazgan zararni O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi hamda boshqa normativ hujjatlarga muvofiq qoplash majburiyatiga ega. Mehnat shartnomasi yoki unga qo‘shimcha ravishda tuzilgan yozma kelishuv hamda jamoa shartnomasida taraflarning moddiy javobgarligi aniq belgilanishi mumkin. Shu bilan birga, ushbu kelishuvda ish beruvchining xodim oldidagi javobgarligi qonunda belgilanganidan kam bo‘lishi, xodimning esa ish beruvchi oldidagi javobgarligi qonunchilikda ko‘zda tutilganidan ortiq bo‘lishi mumkin emas. Mehnat munosabatlarining tugatilishi yetkazilgan moddiy zararni qoplash majburiyatidan ozod etmaydi. Agar mehnat shartnomasi taraflaridan biri o‘zining noqonuniy va aybli harakati yoki harakatsizligi sababli boshqa tomonga zarar yetkazgan bo‘lsa, u ushbu zarar uchun moddiy javobgar bo‘ladi. Taraflarning har biri yetkazilgan zarar miqdorini isbotlashga majbur.[2] Xodim mehnat faoliyati davomida noqonuniy tarzda ish qilish imkoniyatidan mahrum etilgan yoki u ishlash jarayonida hayotdan ko‘z yumgan taqdirda, ish beruvchi yetkazilgan barcha zararni, shu jumladan ma’naviy zararni to‘liq qoplash majburiyatiga ega. Ma’naviy zarar pul yoki boshqa moddiy shaklda qoplanishi mumkin va bu tomonlarning o‘zaro kelishuviga ko‘ra belgilanadi. Agar nizolar yuzaga kelsa, ushbu masala sud tartibida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, xodim noqonuniy ravishda ishdan bo‘shatilgan yoki boshqa ishga o‘tkazilgan hollarda, ish beruvchi unga ololmay qolgan ish haqini to‘liq hajmda qoplashi shart. Bunday majburiyat ishga noqonuniy qabul qilinmaslik, mehnat shartnomasining asossiz bekor qilinishi, mehnat daftarchasining kechiktirilishi yoki xodim sha’niga dog‘ tushuruvchi yolg‘on ma’lumotlar tarqatilishi natijasida kelib chiqadi. Выпуск журнала №-19 Часть–4_ Февраль –2025 310 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Agar xodim o‘z mehnat vazifalarini bajarayotganda sog‘lig‘iga zarar yetkazilgan bo‘lsa, jumladan, kasbiy kasallikka chalingan yoki mehnat jarayonida mayib bo‘lgan bo‘lsa, ish beruvchi ushbu zararni to‘liq hajmda qoplash majburiyatini oladi. Xodim ish joyida yoki ish beruvchi tomonidan ajratilgan transportda kelish yoki qaytish vaqtida jarohat olgan taqdirda ham ish beruvchi moddiy javobgar bo‘ladi. Agar zarar yuqori xavf manbai natijasida yuzaga kelgan bo‘lsa, ish beruvchi uni to‘liq qoplashga majbur, agar u zararning bartaraf etib bo‘lmaydigan tabiiy kuchlar yoki jabrlanuvchining qasddan qilgan xatti-harakatlari natijasida kelib chiqqanligini isbotlay olmasa. Xodim esa ish beruvchiga yetkazilgan haqiqiy zararni qoplash majburiyatiga ega. Haqiqiy zarar deganda, ish beruvchining mulkiy zarar ko‘rishi yoki ortiqcha to‘lovlarni amalga oshirishga majbur bo‘lishi tushuniladi. Xodim ish beruvchiga bevosita yetkazilgan zarar yoki uchinchi shaxslarga yetkazilgan zarar natijasida kelib chiqqan moddiy yo‘qotishlar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi. Agar zarar tabiiy ofatlar, normal xo‘jalik tavakka