UMUMIY ANESTETIKLARLARNING TA’SIR MEXANIZMI

Аннотация

ushbu maqolada umumiy anestetiklarlarni ta’sir mexanizmi yoritilgan bo’lib, mazkur masala yuzadidan muallif tomonidan shaklllantirilgan ilmiy taklif va amaliy tafsiyalar o’z ifodasini topgan. Kalit so’zlar-analgeziya davri, qo’zg’alish davri, tana mushaklarining bo’shashishi, umumiy anestetik, reaksiyalarning yo’qolishi. Umumiy anestetiklar (narkoz moddalari) Organizmga turli yo’llar bilan yuborilganda M NS faoliyatining vaqtinchalik tormozlanishi natijasida es-hushning, sezgilar va reflektor reaksiyasining yo‘qolishi, tana mushaklarining bo‘shashishi va harakatsizlanishini keltirib chiqaradigan kimyoviy moddalarga narkoz uchun ishlatiladigan umumiy anestetiklar — umumiy og'riq qoldiruvchilar deyiladi. Narkoz uchun qo’llanadigan moddalarning tarixi kimyogarlarning yutuqlari bilan bog‘liq. 1772-yilda angliyalik Jozef Pristli azot (I) oksidni toza holda ajratib olgan va uning narkoz keltirib chiqarishi 1780-yil 5 X. Devi tom onidan o'rganilgan. Lekin, ta’siri kuchsiz bo‘lgani uchun jarrohlik amaliyotida foydalanilmagan. Narkoz moddalari jarrohlikda 1842-yildan K.Long tomonidan amalda qoMlanilgan. U efirni narkoz uchun ishlatib, bemorni og‘riqsiz operatsiya qilgan. V.Mortin esa 1846-yil 16 oktabrda efirning umumiy og’riq qoldiruvchi xossasi to‘g‘risida birinchi bo‘lib matbuotda xabar qilgan. Shu kun tarixda narkozning kashf etilgan kuni deb qabul qilingan. 1847-yil D.Simpson xloroformning narkoz keltirib chiqaruvchi xossasi to‘g’risida ma’lumot bergan. 1956-yil ftor saqlovchi moddalardan ftorotan narkoz moddasi sifatida jarrohlik amaliyotiga kiritilgan. Rossiyada esa efirni dastlab F.I.Inozem sev, N .I.Pirogov narkoz vositasi sifatida ishlatib ko‘rishgan va turli Выпуск журнала №-19 Часть–4_ Февраль –2025 234 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT sharoitda jarrohlik operatsiyalarida qo’llaganlar. Farmakologik xossalari. Narkoz moddalarining asosiy farmakologik xossalari shundan iboratki, ular MNSga (nerv hujayralarini vaqtinchalik falajlaydi) tanlab ta’sir etib, narkoz holatini keltirib chiqaradi. Narkoz ayrim moddalar (efir va b.) ta ’sirida bosqichma-bosqich kechib, o‘ziga xos o ‘zgarishlar bilan namoyon bo‘ladi. Narkozning kechishi ko‘p tomondan moddaning fizik-kimyoviy tuzilishiga va xossasiga, yuborish yo’liga, uning qondagi konsentratsiyasi, organizmning sezuvchanligi va holatiga bog‘liq. Markaziy nerv sistemasining turli boMimlari narkoz moddalariga nisbatan turli darajada sezgir bo‘lgani sababli, shu m oddalam ing ta’siri muayyan tartib bilan namoyon bo‘ladi. Shu munosabat bilan narkoz moddalarining ta’sirini to‘rt bosqich va davrga bo‘lish qabul qilingan 1. Analgeziya davri. Narkoz moddasi qaysi yo‘l orqali yuborilmasin, qonga o’tgandan so‘ng ko‘p o‘tmay MNSga ta’sir qilib, birinchi galda bosh miya po‘stlog‘ining faoliyatini susaytiradi. Natijada fikrlash buzilib, odam o‘z-o‘zini idora qila olmay qoladi, asta-sekin hushidan ketadi, og‘riq sezish kamayadi. Ayni vaqtda ko‘zlar harakatchan bo’ladi, qorachiqning yorug‘likka reaksiyasi va shartsiz reaksiyalar saqlanadi, nafas, puls, arterial bosim o‘zgarmaydi. Bu davr uzoq davom etmaydi, agar narkoz davom ettirilsa, moddaning konsentratsiyasi qonda osha borib, keyingi davr boshlanadi. 2. Qo'zg'alish davri. Bu davr MNS ayrim faoliyatining zo’rayishiga xos bo’lgan belgilar bilan ta ’riflanadi: narkozdagi odam sergap bo‘lib qichqira boshlaydi, ashula aytadi, kuladi yoki yig‘lay boshlaydi, harakatlar zo‘rayadi, orqa miya refleksi kuchayadi, ko‘z qorachig’ kengayib, yoruglikka javob bermay qo‘yadi, ammo ko‘zlar harakatchan bo‘lib turaveradi, nafas notekis bo’ladi, puls tezlashadi, arterial bosim o'zgarib turadi. Qo‘zg‘alish davrining kelib chiqishiga sabab — narkoz moddasi bosh miya po‘stlog’ining butun nerv faoliyatini susaytirishi oqibatida, po'stloqosti va boshqa markazlarning nazorat qilib turilishi tormozlanadi. Shu sababli bu davrda odamda nazoratsiz bo’lgan o’zgarishlar kuzatiladi. Bularning davom etish muddati yuqorida qayd etilgandek bir qator omillar (moddaning fizik-kimyoviy xossalari, bemorning yoshi va boshqalar)ga bog'liq boMib, o ‘rtacha 5— 10 daqiqani tashkil Выпуск журнала №-19 Часть–4_ Февраль –2025 235 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT etadi. Qo‘zg‘alish davrida kutilmagan turli noxush holatlar (qayt qilish, nafasning to ‘xtab qolishi va boshqalar) boMgani sababli anesteziolog va xirurglaming e’tiborli bo’lishlari talab qilinadi. 3. Xirurgik narkoz davri. Narkoz m oddasini organizmga yuborish davom ettirilsa va qondagi konsentratsiyasi osha borsa MNSning faoliyati chuqurroq susayadi. Bu holat bosh miya va orqa miya faoliyatiga taalluqli. Bu davrning to ‘rtta darajasi bor: — birinchi darajada es-hush yo‘qoladi, ko‘z qorachiqlari kengayadi, yoruglikka reaksiya susayadi, shox parda refleksi saqlanadi va ko'zlar harakatchan bo‘ladi, orqa miya refleksi 7 susayadi, tana mushaklari tonusi bo‘shashadi, nafas bir tekis boMib turadi, arterial bosim bir oz pasayadi; — ikkinchi darajada es-hush yo'qolgan, ko‘z qorachiqlari torayadi, reflekslar keskin pasayadi,