AYOLLARDA TUXUMDONLARDAGI SARIQ TANANING KLINIKO-MORFOLOGIK XUSUSIYATLARI

Аннотация

Sariq tana (corpus luteum) tuxumdon po‘stlog‘ining ovulyatsiyadan keyingi muhim tuzilmasi bo‘lib, u yorilgan follikuladan hosil bo‘ladi va jinsiy gormonlar – progesteron va oz miqdorda estrogenlar ishlab chiqaradi. Ushbu gormonlar bachadon shilliq qavatini implantatsiya uchun tayyorlaydi va homiladorlikni saqlashga yordam beradi. Sariq tana granuloza lutein va theka lutein hujayralaridan tashkil topgan bo‘lib, ularning har biri gormon ishlab chiqarish jarayonida o‘ziga xos funksiyaga ega. Ushbu jarayon qon tomirlar va biriktiruvchi to‘qimalar bilan qo‘llab-quvvatlanadi. Agar urug‘lanish sodir bo‘lmasa, sariq tana regressiyaga uchraydi va oq tana (corpus albicans)ga aylanadi. Aksincha, urug‘lanish yuz berganda, sariq tana homiladorlikning dastlabki bosqichlarida progesteron ishlab chiqarishda davom etadi. Sariq tananing hosil bo‘lishi, tuzilishi va funksiyasi ayolning reproduktiv siklini boshqarishda hamda homiladorlik uchun zarur bo‘lgan gormonal muhitni yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi. Kalit so’zlar: Progesteron, Estrogen, Granuloza lutein hujayralari, Theka lutein hujayralari, Tuxumdon po‘stlog‘i, Follikula regressiyasi. Tuxumdonlar (ovariyalar) – ayol jinsiy bezlari bo‘lib, ular tuxum hujayralarni yetishtiradi va jinsiy gormonlar (estrogenlar va progesteronlar) ishlab chiqaradi. Tuxumdonlarning gistologik tuzilishi murakkab bo‘lib, ular bir nechta qatlam va strukturalardan tashkil topgan. Quyida tuxumdonlarning asosiy gistologik tuzilmalari bayon qilinadi: 1. Tashqi qatlami (Qoplovchi epiteliy) Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 373 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tuxumdonlarning tashqi qismi bir qavatli kub yoki yassi epiteliy bilan qoplangan. Ushbu qoplovchi epiteliy peritoneumning bir qismi hisoblanadi. 2. Tunica albuginea Qoplovchi epiteliy ostida joylashgan yupqa biriktiruvchi to‘qima qatlami. Tuxumdonning strukturaviy mustahkamligini ta'minlaydi. 3. Kortikal (po‘stloq) qism Tuxumdonning asosiy qismini tashkil etadi. Bu yerda follikulalar (tuxum hujayralar va ularni o‘rab olgan hujayralar) joylashgan: Primordial follikulalar – rivojlanmagan, o‘ralgan bir qatlam yassi hujayralardan iborat. Birlamchi follikulalar – tuxum hujayrani kubsimon follikulyar hujayralar o‘rab olgan. Ikkinchi darajali follikulalar – bu follikulalarda antral bo‘shliq shakllana boshlaydi. Graaf follikulasi (yetti darajali follikula) – yetilgan follikula, unda ovulyatsiyaga tayyor tuxum hujayra joylashgan. Kortikal qismda, shuningdek, kollagen tolalar va hujayra elementlari ham uchraydi. 4. Medullary (mag‘iz) qism Tuxumdonning ichki qismi. Yirik qon tomirlari, limfa tomirlari va nerv tolalari bilan boy. Asosan biriktiruvchi to‘qimadan iborat. 5. Follikulalar Har bir follikula tuxum hujayra va uni o‘rab olgan hujayralardan iborat: Granuloza hujayralari – estrogenlar ishlab chiqaradi. Theca hujayralari – follikula gormonlari sintezida ishtirok etadi. 6. Sariq tana (Corpus luteum) Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 374 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ovulyatsiyadan keyin follikulaning bo‘shliqlari o‘rnida paydo bo‘ladi. Progesteron gormonini ishlab chiqaradi. Agar urug‘lanish sodir bo‘lmasa, sariq tana asta-sekin regressiyaga uchraydi va oq tana (corpus albicans)ga aylanadi. 7. Stroma Tuxumdonning asosi bo‘lib, biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan. Stroma gormon ishlab chiqaruvchi hujayralarni ham o‘z ichiga oladi. Tuxumdonlarning bu tuzilishi ayol jinsiy faoliyatining turli bosqichlarida o‘zgarib boradi (masalan, pubertat davri, homiladorlik va menopauzada). Tuxumdon po‘stlog‘idagi sariq tana tuzilishi va hosil bo‘lishi Sariq tana (Corpus luteum) – tuxumdon po‘stlog‘ining muhim tuzilmasi bo‘lib, u ovulyatsiya jarayonidan keyin follikuladan hosil bo‘ladi. Sariq tana ayol jinsiy gormonlari, xususan, progesteron va oz miqdorda estrogenlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadi. Ushbu gormonlar homiladorlikni saqlab turish va bachadon shilliq qavatini implantatsiyaga tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Sariq tananing hosil bo‘lishi: 1. Ovulyatsiya jarayoni: Ovulyatsiya paytida yetilgan Graaf follikulasi yoriladi va tuxum hujayra tuxumdonni tark etadi. Yorilgan follikulaning bo‘shlig‘ida qon tomirlar va suyuqlik to‘planadi. 2. Follikulaning metamorfozasi: Follikulaning granuloza hujayralari va theca hujayralari proliferatsiyaga uchraydi. Bu hujayralar luteinizatsiyaga o‘tadi (ya'ni, sariq pigment – lutein yig‘ila boshlaydi). Ushbu hujayralar granuloza lutein hujayralari va theka lutein hujayralari deb nomlanadi. 3. Qon tomirlarning rivojlanishi: Sariq tana qon tomirlar bilan boyitiladi. Bu jarayonda qon tomirlarning o‘sishi lutein gormonlarining ko‘payishi bilan faollashadi. Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 375 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4. Gormonlarning sekretsiyasi: Sariq tana asosan progesteron va bir oz estrogen ishlab chiqaradi. Bu gormonlar bachadon shilliq qavatini o‘zgarishlarga tayyorlaydi. Sariq tananing tuzilishi: 1. Granuloza lutein hujayralari: Follikulaning granuloza hujayralaridan hosi