JIGARNING MORFO-FUNKSIONAL BIRLIGI – JIGAR BO’LAKCHALARING GISTOLOGIK TUZILISHI

Аннотация

Jigarning morfo-funksional birligi sifatida jigar bo‘lakchalari, jigarning asosiy tuzilma va funksional birligi bo‘lib, uning barcha biologik faoliyatlarini amalga oshirishda markaziy rol o‘ynaydi. Jigar bo‘lakchalari gepatotsitlar (jigar hujayralari), sinusoid kapillyarlar, markaziy vena va portal traktlarni o‘z ichiga oladi. Bu bo‘lakchalarda qon aylanishi, metabolizm, detoksifikatsiya, safro ishlab chiqarish kabi asosiy jarayonlar amalga oshiriladi. Jigar bo‘lakchasining histologik tuzilishi uning har bir qismining o‘ziga xos vazifalarni bajarishini ta’minlaydi, shu jumladan jigar hujayralarining radikal tartibda joylashishi va qonning sinusoidlar orqali o‘tishi, shuningdek safro ishlab chiqarish va ajratish tizimlarining samarali ishlashini ta'minlaydi. Ushbu maqolada jigar bo‘lakchalarining gistologik tuzilishi, ularning funksional ahamiyati va organizmdagi rolini tahlil qilishga e'tibor qaratiladi. Kalit so‘zlar: Jigar bo‘lakchalari, Morfo-funksional birlik, Gepatotsitlar, Sinusoid kapillyarlar, Markaziy vena, Portal traktlar Jigar inson tanasining eng katta va muhim organlaridan biri bo‘lib, uning strukturaviy va funksional birligi jigar bo’lakchasi hisoblanadi. Jigar bo’lakchasi bir qancha muhim jarayonlar amalga oshadigan murakkab tuzilmadir. Jigar bo’lakchasining tuzilishi 1. Jigar hujayralari (gepatotsitlar): Jigar bo’lakchasining asosiy tarkibiy qismi. Ular radial tartibda joylashgan va qatorlarni hosil qiladi. Gepatotsitlar metabolizm, detoksifikatsiya, va safro ishlab chiqarish uchun mas’uldir. Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 433 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Markaziy vena: Jigar bo’lakchasining markazida joylashgan. Lobchadan kelayotgan qon shu venaga yig‘iladi. 3. Sinusoid kapillyarlar: Gepatotsitlar orasidan o‘tuvchi kichik kapillyarlar. Ular orqali portal vena va jigar arteriyasidan keluvchi qon oqadi, bu qon gepatotsitlar bilan aloqa qiladi. 4. Portal traktlar: Bo’lakchalar orasidagi uchta asosiy tuzilmadan iborat (portal vena, jigar arteriyasi va safro yo‘llari). Qon va safro almashinuvi uchun mas’uldir. Jigar bo’lakchasining funksiyalari 1. Metabolik faoliyat: Uglevodlar, yog‘lar va oqsillarning almashinuvi. Glyukozani glikogen shaklida saqlash yoki zarurat bo‘lganda uni ozod qilish. 2. Detoksifikatsiya: Jigar organizmdan toksik moddalarni neytrallaydi va chiqarib yuboradi. 3. Safro ishlab chiqarish: Yog‘larning hazmini ta’minlovchi safro hosil qiladi va saqlaydi. 4. Qonni tozalash: Qondan eski eritrotsitlar, mikroorganizmlar va boshqa zarrachalarni olib tashlaydi. 5. Vitamin va minerallarni saqlash: A, D, E, K vitaminlari va temir kabi moddalarning zaxirasini saqlaydi. Jigarning Klassik bo‘lakchasining hosil bo‘lishi va tuzilishi Jigarning klassik bo‘lakchasi — bu jigarning strukturaviy va funksional birligi bo‘lib, qon aylanishi va safro hosil qilish jarayonlarining asosiy markazi hisoblanadi. Klassik bo‘lakchalar (lobchalar) o‘zining tuzilishi va qon bilan ta’minlanishi bilan jigar funksiyalarini samarali bajaradi. Klassik bo‘lakchaning hosil bo‘lishi Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 434 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Klassik bo‘lakchalar jigar hujayralarining o‘ziga xos tartibda joylashishidan hosil bo‘ladi: 1. Jigar hujayralari (gepatotsitlar): Jigar to‘qimalarining asosiy qismi. Gepatotsitlar konsentrik tarzda, radial yo‘nalishda joylashib, qatorlar hosil qiladi. 2. Bog‘lovchi to‘qimalar: Klassik bo‘lakchalarni bir-biridan ajratib turadi. Portal traktlar bog‘lovchi to‘qimalar orasida joylashgan. 3. Qon va limfa tomirlari: Lobchalardagi qon aylanish tizimi markaziy vena, portal venalar va sinusoid kapillyarlar bilan ta’minlanadi. Klassik bo‘lakchaning tuzilishi Klassik jigar bo‘lakchasining tuzilishi bir necha asosiy komponentlardan iborat: 1. Markaziy vena: Klassik bo‘lakchaning markazida joylashgan. Sinusoid kapillyarlardan kelgan qon markaziy venada to‘planadi va u orqali jigar venasiga o‘tadi. 2. Gepatotsitlar: Asosiy hujayralar bo‘lib, bo‘lakchaning ichida radial qatorlar shaklida joylashgan. Metabolik jarayonlar, detoksifikatsiya va safro ishlab chiqarish uchun mas’uldir. 3. Sinusoid kapillyarlar: Gepatotsitlar orasidan o‘tuvchi kengaygan kapillyarlar. Portal vena va jigar arteriyasidan keluvchi aralash qon sinusoidlar orqali o‘tadi, bu jarayonda gepatotsitlar bilan almashinuvi amalga oshadi. 4. Portal traktlar: Klassik bo‘lakchaning burchaklarida joylashgan. Выпуск журнала №-19 Часть–3_ Февраль –2025 435 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Triada deb ataluvchi uchta asosiy tuzilmani o‘z ichiga oladi: Portal vena: Qon bilan oziq moddalarni olib keladi. Jigar arteriyasi: Jigar to‘qimalarini kislorod bilan ta’minlaydi. Safro yo‘li: Safro ishlab chiqariladi va undan safro yig‘iladi. 5. Safro yo‘llari: Safro gepatotsitlar tomonidan ishlab chiqarilib, kichik safro kanallari orqali portal traktka yetkaziladi. Safro qarama-qarshi yo‘nalishda, ya’ni qon oqimiga teskari tomonga harakat qiladi. Klassik bo‘lakchaning funksiyalari 1. Metabolizm: o Glyukoza, lipi